Прысутнасьць ці адсутнасьць пэўнай тэмы ў гісторыі, гістарычным дыскурсе пэўнай нацыі – гэта заўсёды палітыка, ідэалёгія па падтрымцы адных і  маргіналізацыі іншых групаў унутры нацыі.

 

 

Тэма сэксуальнасьці наагул і, у прыватнасьці гомасэксуальнасьці, адсутнічае ў беларускай гісторыі, бо айчынная гістарычная навука разьвіваецца амаль цэлае стагодзьдзе пад моцным уплывам сацыялістычнага падыходу, які, як нам вядома, ігнаруе прыватнае, лякальнае на карысьць глябальнага, унівэрсальнага і які разглядае гісторыю выключна як дысціпліну ідэалягічную, як ідэалягчіную зброю. Сацыяльная гісторыя слаба разьвітая ў нас, штодзённасьць дасьледуецца ў нас не гісторыкамі, а хутчэй этнографамі і этнолягамі, якія ў сваю чаргу абыходзяць тэму сэксуальнага. А  таму ў акадэмічным рэчышчы ў нас цалкам адсутнічае сэксуальнасьць, як панятак, як тэма. Складваецца ўражаньне, што ў БССР і цяпер у Беларусі, сапраўды, не было і няма сэксу.

 

Бо падчас размоваў нашыя навукоўцы-гуманітары абмінаюць дадзеную тэму і нават саромяцца яе, імкнуцца ўсяляк  назваць сэксуальнасьць і сэкс нейкімі заменьнікамі.

 

Насамрэч, нашым гуманітарам выдомыя панятак і тэма з.зв. “вшетеченьства” (у старабеларускай мове гэта азначала распусту, разбэшчанасьць). Праўда, як відно ў самім паняцьці, першапачаткова сэксуальнасьць трактуецца і апісваецца як нешта нэгатыўнае і анамальнае. У гэтым і палягае спэцыфіка беларускай сытуацыі: традыцыйна навука ігнаруе сэксуальнасьць, адносячы яе да табу ці да непрыстойнага. Таксама адзначым, што апісаньне гэтага самага “вшетеченьства” у гістарычнай пэрспэктывае даходзіць да нас  пераважна праз пасярэдніцтва польскіх і расейскіх дасьледнікаў (у асноўным польскіх, калі размова ідзе пра сэксуальнасьць у ВКЛ і РП), якія займаюцца тэмай чалавека ў эпоху барока, якія прысьвяцілі кнігі тэме г.з.в “старапольскага каханьня” (Зьбігнеў Куховіч перадусім). Мясцовыя дасьледнікі, культура якіх рэдукуе сэксуальнае да выключна інтымнага, хатняга ў лепшым выпадку, а ў горшым да непрыстойнага пад уплывам савецкага маралізму, дасюль не лічаць тэму сэксуальнага вартай увагі і навуковага трактаваньня. Як вынік: няма ў нас ані старапольскага каханьня, ані старабеларускага.

 

*****

 

Чаму ж тэма гомасэксуальнасьці зьяўляецца адсутнай, а часам і замоўчанай у беларускай гісторыі? На гэта пытаньне прапаную наступны адказ. Гэтаму ёсьць рознага кшталту тлумачэньні – аб’ектыўныя і суб’ектыўныя.

 

А. Аб’ектыўныя чыньнікі:

1. Мы ня можам толькі вінаваціць нашых кансэрватыўных і зачастую гамафобных гісторыкаў і гуманітараў наагул у тым, што яны наўмысна абыходзяць тэму гомасэксуальнага каханьня. Насамрэч, беларуская гісторыя дае і вельмі аб’ектыўнае тлумачэньне гэтай рэальнай і вельмі сымбалічнай адсутнасьці.

 

Бязупынныя войны, закалоты і як вынік сацыяльна-эканамічны рэгрэс зьнішчылі сацыяльную і сымбалічную прастору беларускага места, дзе традыцыйна ў Эўропе разьвівалася і разьвіваецца гомасэксуальная культура (адзначым, што традыцыйна эўрапейская гомасэксуальная культура – гэта культура пераважна ўрбаністычная). Беларускае места бязупынку вынішчалася і зыначвалася, адбудоўвалася нанава, прыгэтым губляліся здабыткі мінулага, прынцып пераемнасьці не спрацоўваў, на месца беларускіх месьцічаў прыходзілі жыдоўскія, польскія, маскоўскія месьцічы (Шыбека З., Сагановіч Г.) Вынішчэньне беларускага места абумовіла вынішчэньне прасторы, памяці, гісторыі мясцовых дробных груповак, гомасэксуалаў, напрыклад. Калі ў Заходняй Эўропе рост гарадоў і адноснае захаваньне ўрбаністычнага асяродку спрыялі захаваньню тагачаснай культуры геяў (садамітаў, ураністаў, паводле тагачаснай тэрміналёгіі), то ў ВКЛ у выніку войнаў з Масковіяй, асабліва ў ваніку г.зв. “невядомай вайны” (1654-1667) была зьнішчана ня толькі культура дробных груповак, але цэлая ўрбаністычная і месьцячковая культура ВКЛ. Усё гэта аб’ектыўныя чыньнікі, што абумовілі забыцьцё і парушылі пэўную пераемнасьць традыцыі мясцовага насельніцтва і, няма сумневу, істотна паўплывалі на яшчэ большую маргіналізаванасьць гомасэксуальнасьці.

 

2. Прыгэтым варта кінуць крыху крытыкі ў бок нашых мітаў наконт залатой эпохі беларусаў. Бо з-за гэтых мітаў нам цяжка ўразумець праблематыку сучаснай маргіналізаванасьці сэксуальнага, інтымнага, прыватнага ў беларускай гісторыі, у беларускай культуры. Так, многія гісторыкі і дасьледнікі беларускага Рэнэсансу і Асьветніцтва цьвердзяць аб разьвітасьці і разнастайнасьці гэтых эпохаў, аб багацьці розных поглядаў і тэорыяў, прапанаваных мясцовымі мысьлярамі і багасловамі. Але ж гэта міт: збольшага нашыя адраджэнцы і асьветнікі заставаліся досыць стрыманымі і нават кансэрватыўнымі ў сваіх сацыяльных і палітычных рэфармаваньнях грамадзтва,  заставаліся ў тэалягічным рэчышчы і ў прынцыпе не апазыцыянавалі ані ўладам, ані Цэрквам. Усе нашыя асьветнікі ў цэлым заставаліся шчырымі хрысьціянамі, таму можна адзначыць, што Асьветніцтва так і засталося рэлігійным, працягнуўшы традыцыю рэлігійнага Асьветніцтва часу Эўфрасіньні Полацкай. У адрозьненьне ад Францыі і Нідэрляндаў, дзе Асьветніцтва выбухнула ў шматлткіх формах, у тым ліку ў радыкальнай (рэвалюцыйнай і атэістычнай форме), у ВКЛ перамагла мадэль стрыманага, зачастую канфармісцкага, рэлігійнага рэфармаваньня і асьветы. Такім парадкам, радыкальныя і сьмелыя ідэі лібэртэнажу (лібэртэнства), як наагул ідэі роўнасьці палоў не паўсталі ў нас. Хоць дасюль мы і карыстаемся мітам аб роўнасьці і эмансіпаванасьці шляхцянкі ВКЛ, усё гэта толькі чароўны міт. Насамрэч, тая ж шляхцянка магла забясьпечыць свой статус хіба з дапамогай шаблі і кашаля бацькі, брата ці мужа. Ані ў тэорыі, ані на практыцы ў ВКЛ не цыркулявалі ідэі, праекты ці хаця б утопіі, дзе б паўставалі ідэяльныя грамадства роўных кабетаў і мужчынаў. Мы адраджаліся нацыянальна, карысталіся роднай мовай, спрабавалі паказаць сьвету мадэль шляхецай дэмакратыі, але прыгэтым заставаліся досыць кансэрватыўнымі і пабожнымі, традыцыйнікамі і адданымі веры. Улічваючы пастаянныя войны і зьменлівасьць урбаністычнага асяродзьдзя, мы можам зразумець, што умеракаванае, а часам і афіцыйнае Асьветніцтва ніякім чынам не спрыялі распаўсюджваньню ў грамадзтве вальнадумства і лібэртэнства, не стваралі перадумоваў да фармаваньня талерантнага грамадзтва.

 

 

Б. Суб’ектыўныя чыньнікі:

 

Тут маюцца на ўвазе надзвычайны маралізм, кансэрватызм нашых гісторыкаў у мінулым і сучасным.

 

Як ні дзіўна, але суб’ектыўныя чыньнікі паўплывалі значна мацьней на разьвіцьцё  “анамальнага вобразу” гомасэксуальнасьці, чымся чыньнікі аб’ектыўныя. Вядома, постаць гісторыка, роля асобы гісторыка, аўтара надзвычай моцныя ў ідэалягізаванай гісторыі і часьцяком маюць вызначальную сілу. Ідэаяльных, г.зн. халодных, цьвярозых, крытычных і незаангажаваных гісторыкаў не існуе, гісторыкі – гэта перадусім людзі з пэўнымі поглядамі, каштоўнасьцямі. Натуральна, у сваіх працах, у сваёй інтэрпрэтацыі гісторыі яны пакідаюць і свае ідэалягічныя ўстаноўкі. Так, напрыклад, сучасныя беларускія гісторыкі – Н. Сьліж, І. Марзалюк, Н. Гардзіенка ды іншыя аўтары зборніку “Сэксуальная прастора беларускай культуры”  — сьмела і па-наватараску дасьледуюць табуарную тэму сэксуальнага жыцьця беларусаў. Аднак прыгэтым у трактоўцы гомасэксуальнасьці яны дазваляюць сабе  наступныя азначэньні: “анамальны сэкс”, “нетрадыцыйныя сэксуальныя стасункі”, “адхіленьне”.

Выбітны гісторык, філёляг Адам Мальдзіс у сваёй цудоўнай кнізе “Як жылі нашы продкі ў 18 стагодзьдзі” выдатна апісвае ўсе бакі беларускага Асьветніцтва, у тым ліку моду на каханкаў і каханак. Але ў гэтай грунтоўнай працы аўтар ніводым словам не прыгадвае гомасэксуальнасьць, якая зьяўлялася неадымнай часткай барочнага і пасьлябарочнага часу. Польскі гісторык Зьбігнеў Куховіч, апісваючы тую ж самую эпоху, не пабаяўся сьмела апісаць ўсе звычаі і постаці шляхецкіх Польшчы і ВКЛ, у тым ліку табуарную тэму гомасэксуальнасьці як багатых палякаў, так і ліцьвінаў (напрыклад, Януш Аляксандар Сангушка (1712-1755), мечнік літоўскі, маладая эксцэнтрычная амазонка Тышкевічава і падобнае). Гэта азначае, што існуюць нацыянадьныя традыцыі адкрытасьці  і закрытасьці, спрыяльнасьці і, наадварот, неспрыяльнасьці дасьледваньням тых ці іншых тэмаў, гомасэксуальнасьці, напрыклад. Дарэчы, вось гэтая нацыяльная спэцыфіка адкрытасьці ў вывучэньні табуарных тэмаў абумоўлена ў тым ліку і гістарычнымі чыньнікамі: рэгулярным апісаньнем гісторыкамі, кранікёрамі, пісьменьнікамі зьяваў, асобаў, падзеяў, якія не хаваюцца, не вынішчаюцца, не фільтруюцца сучасьнікамі, а апісваюцца, зьбіраюцца, цытуюцца, што ў пэрспэктыве і стварае эфэкт  заўсёдашняй прысутнасьці гомасэксуальнасьці напрыклад у культуры той ці іншай нацыі. Прысутнасьць ці адсутнасьць пэўнай тэмы ў гісторыі, гістарычным дыскурсе пэўнай нацыі – гэта заўсёды палітыка, ідэалёгія па падтрымцы адных і  маргіналізацыі іншых групаў унутры нацыі.

 

*****

У найноўшай гісторыі Беларусі няма ніводнай працы па сэксуальнасьці беларусаў. Спроба даведацца і дасьледваць лепей тэму гомасэксуальнасьці ў БССР, як сыстэма “адукоўвала” і лекавала геяў у СССР, застаецца няўдалай спробай, бо архівы КДБ і вар’ятняў недаступныя, а асобы, якія за савецкім часам перасьледваліся праз гомасэксуальнасьць, не жадаюць ісьці на кантакт ці распавядаць аб перажытым.

 

Такім парадкам, тэмы “сэксуальнага дысыдэнцтва” фактычна не існуе ў нас. Этналягічныя і фальклёрныя дасьледваньні (пераважана саматужныя і віртуальныя) часткова запаўняюць лякуны і сьведчаць аб тым, што “гомасэксуальнасьць усё ж-такі ўласьцівая беларусам”.

 

*****

Вяртаньне гісторыі і пошук пэўнай пераемнасьці , згубленай традыцыі – гэта ня толькі спроба надаць гісторыі сэксуальнасьці акадэмічны, афіцыйны характар, але перадусім гэта акт легітымізацыі сучасных геяў і лесьбіяк. Малады рух і проста раскіданыя і ні ў якую структуру не ўключаныя мясцовыя геі і лесьбійкі маюць патрэбу ў сымбалічнай, гістарычнай легітымізацыі, бо разьвіцьцё гей-руху, ягоная дынаміка і інтэграванасьць ў грамадзянскую супольнасьць залежаць ад мацаты і пераканаўчасьці арыенціраў, каштоўнасьцей і спрычыненасьці, на якія абапіраюцца рух. Гісторыя дае шанец мясцоваму гей і лесьбі-руху на цывілізаванае ўваходжаньне ў грамадзянскую супольнасьць. Без яе ж змаганьне за правы рызыкуюць ператварыцца ў працяжны і намарны бой.