Крыўя ад самага пачатку свайго існавання задала планку моцнай, валявой творчасці. Мне здаецца, што гэтая разнастайнасць, якая ўтвараецца галасамі музыкаў, паэтаў, філосафаў – усіх тых людзей, якія адгукаюцца на гэтыя галасы.

 

На пачатку хацелася б акрэсліць, што такое крыўская ідэя і ў чым яе адметнасць. Упершыню гэты канцэпт выразна сфармуляваў Вацлаў Ластоўскі ў 20-30-х гадах мінулага стагоддзя. Ён вызначаў яго як нейкі альтэрнатыўны варыянт беларускай ідэнтычнасці, як тое, што павінна дапаўняць ці нават замяніць канцэпт “беларускасці”, якую мы ведаем, ці той ідэі беларускай, якая ўзнікла ў XIX стагоддзі і развілася ў беларускі нацыянальны рух. Пры гэтым, Ластоўскі абапіраўся на візію, часткова рамантычную, часткова гістарычную, таго, чым ёсць Крыўя ў гісторыі Беларусі. Па-першае, гэта Полацкае княства, якое мы лічым пачатковай протабеларускай формай дзяржаўнасці і ў сваіх пошуках дзяржаўных і прававых вытокаў звяртаемся менавіта да Полаччыны як узору самастойнасці, незалежнасці і першапачаткаў нашага існавання ў дзяржаўнай форме. Таксама ён звяртаўся да пэўнай традыцыі, бо ўжо ў 20-я гады Ластоўскі фармуляваў крыўскую ідэю, як ідэю духоўную. Тут вельмі цікава заўважыць пэўную паралель: Ластоўскі ў сваёй візіі Крыўі, якую ён фармуляваў у знакамітым творы “Лабірынты”, фактычна паўтарае тэзы еўрапейскіх традыцыяналістаў, такіх як Рэнэ Генон, Юліус Эвола, праектуючы пэўную мадэль соцымума, грамадства, ідэі на тутэйшай глебе.

 

У чым заключаліся ідэі традыцыяналістаў: яны ўважалі, што напачатку часоў існаваў той “залаты” пракаветны век, калі людзі былі падобныя багам, калі яны пільнаваліся сваёй традыцыі, веры, і гэта дазваляла ім існаваць у стане багатага духоўнага жыцця. Пазней пачынаецца дэградацыя, якая звязваецца са зменай цыклаў: час багоў, святароў змяняецца часам ваяроў, экспанісіяй, час экспансіі змяняецца часам чэрні, і затым наступае поўная дэградацыя Космасу, каб зноў адрадзіцца на нейкіх новых хвалях, каб новы пачатак прынёс абнаўленне і “залаты век” вярнуўся. І вось Ластоўскі ў сваіх “Лабірынтах” апісвае тую самую мадэль: час “крэваў” мяняецца часам ваяроў, а час заняпаду ён таесамляе з панаваннем мужыцкага пачатку.

 

Нагадаю, што з “мужыцкага пачатку” у прафанічным сэнсе пачынае фармавацца беларуская ідэя. І Ластоўскі першым выступіў з крытыкай гэтай ідэі – гаротнага іміджу беднага мужыка, прапануючы візію “залатога веку”, які ён звязваў з крывіцкім часам. Самае цікавае, што Ластоўскі паралельна з еўрапейскімі традыцыяналістамі атаесамляе Крывію з крыніцай сакральнай веды і традыцыі – з Гіпербарэяй. Ён праводзіць паралель паміж уяўленнямі старажытных грэкаў пра паўночную краіну, населеную паўбагамі, уласна з нашай тэрыторыяй, і лічыць, што крэвы (крывы) – гэта і былі гіпербарэйцы, што жылі на нашай тэрыторыі. Пазней, ужо ў 90-я гады, з дапамогай навуковых метадаў Цэнтр этнакасмалогіі “Крыўя” дастаткова імаверна давёў гіпотэзу пра тое, што такое супастаўленне магчымае. На чым яно грунтуецца?

 

Па-першае, на працах выбітных міфолагаў і лінгвістаў, якія сцвярджаюць, што ўласна крывіцкі этнас, крывіцкая ідэнтычнасць, этнонім звязваецца з найменнем балцкіх святароў крывісаў-крэваў і культам вярхоўнага пруска-літоўскага святара Крыве-Крывейты. То бок, ідзецца пра тое, што этнонім “крывічы” паходзіць менавіта з гэтага тэрміну.

 

Другі факт – гэта тое, што пляменная тэрыторыя крывічоў размяшчаецца на вытоках буйных усходнееўрапейскіх рэк: Дняпра, Волгі і Дзвіны. І ў індаеўрапейскіх традыцыях гэтыя вытокі ўсведамляліся, як пэўная сакральная краіна. Бо для іранцаў, індаарыяў Волга – гэта рака, з якой пачалася іх міграцыя, для грэкаў – гэты паўночны край – таксама святая краіна. Супастаўленне гэтых фактаў дазваляе нам сцвярджаць, што такая гіпотэза мае права на існаванне. Безумоўна, у навуцы ўсё спрэчна, але больш пераканаўчых доказаў на карысць таго, што такое параўнанне магчымае, мы не пачулі. І тым больш, мы не пачулі абвержанняў тым тэорыям, якія распрацоўваюцца ў нашым Цэнтры і выкладаюцца ў альманаху “Druvis”.

 

Такім чынам, я акрэсліў асноўны контур крыўскай ідэі ідэнтычнасці, які мы прапануем у працяг ідэй, што прапагандаваліся Ластоўскім. Безумоўна, тут ёсць некалькі ідэй спрэчных, якія заўсёды ставіліся на першы план: нібыта наша ідэя неўніверсальная – яна не працуе для нейкіх іншых плямёнаў (радзімічаў, дрыгавічоў ды іншых). Справа ў тым, што мы сцвярджаем, што крыўская ідэя – гэта не ідэя пляменная, гэта ідэя духоўнай традыцыі. Сляды Крывіі можна знайсці па ўсім нашым краі: ад Гомельшчыны, дзе адзначаюцца тапонімы з фармантам “крыў”, ад ятвягаў – да Смаленшчыны, Пскоўшчыны – гэта тэрыторыя, дзе культ “крэваў” існаваў, дзе гэтая інстытуцыя колісь была, і ёсць факты, якія гэта пацвярджаюць. Гэты абшар, назавем яго паўднёва-усходняй Прыбалтыкай, колісь уяўляў нейкае духоўнае адзінства. Пра гэта можна знайсці і гістарычныя сведчанні.

 

Такім чынам, Крыўя – гэта не вузкапляменная і рэгіянальная ідэя – гэта тое, што можна назваць “міфам пра паходжанне”. І тут вельмі істотна, чаму гэта значна для беларускай ідэнтычнасці сёння. Паводле “сімвалічнай” канцэпцыі этнасу і нацыі, згодна з якой асноўнымі чыннікамі існавання супольнасці, найперш этнічнай, а затым нацыянальнай, з’яўляецца шэраг сімвалічных рэчаў. Найперш гэта міф пра супольнае паходжанне; затым гэта калектыўная памяць, якая грунтуецца ў тым ліку і на гэтым міфе; далей пэўныя прыкметы культуры: мова, рэлігія і г.д., ну і нарэшце – нейкая апрычоная тэрыторыя – Бацькаўшчына, з якой звязваецца існаванне гэтага этнасу. І калі мы падумаем, што з’яўляецца найбольш адметным для беларусаў, то, бадай, нічога больш моцнага за крыўскі міф мы не знойдзем. Таму што гэта тое, што мацуе нашу ідэнтычнасць спрадвеку і па сёння ды адрознівае нас ад суседзяў.

 

Менавіта гэта істотна ў разуменні таго, што крыўскі міф займае вярхоўнае месца ў плане ідэнтычнасці. І гэты міф дапаўняецца яшчэ адной візіяй, якую ўжо некалькі дзесяцігоддзяў распрацоўваем мы – міф пра балцкую аснову беларускага народа. Часам нам ставяць гэта ў дакор, маўляў, мы настолькі апантаныя балтызмам, што не заўважаем іншыя вымярэнні – гэта не так. Звычайна так разважаюць людзі, якія не зусім знаёмыя з тым, што мы кажам. Мы не адмаўляем славянскага складніку беларускага этнасу. Уласна славянскую мову немагчыма адмовіць, бо мы размаўляем мовай, якая класіфікуецца як славянская. І гэта факт, які сведчыць пра прысутнасць славянскіх элементаў у беларускім этнасе. Але чаму мы кажам пра балтызм як пра істотны чыннік у фармаванні ідэнтычнасці беларусаў і крыўскай ідэі?

 

Балтызм – гэта стрыжань, які адрознівае беларусаў ад іншых народаў, найперш украінцаў і рускіх. Калі яго не заўважаць, то тады знікае план адметнасці беларускага этнасу. Як ён выяўляецца? На ўсіх узроўнях, калі мы кажам пра этнічную культуру. Найперш, гэта мова. Мы не задумваемся над тым, што асноўныя рысы беларускай мовы: “дзеканне”, “цеканне”, “аканне”, “яканне” – сфармаваліся пад уплывам балцкіх дыялектаў. Гэта балтызмы лексічныя, якія ствараюць адметнасць беларускай мовы, бо мы маем у нашай мове тое, чаго не маюць украінцы, палякі, рускія. Гэта антрапалагічны тып. Беларусы, паводле даследаванняў належаць пераважна да паўночных тыпаў еўрапеоіднай расы, а гэтыя тыпы амаль ідэнтычныя тыпам усходніх літоўцаў і латышоў, з якімі беларусы ствараюць адзін арэал. І гэты арэал утварыўся вельмі даўно: з часоў каменнага і бронзавага веку. Гэта значыць, што, нягледзячы на моўны падзел, наш арэал застаецца супольным дагэтуль. Таксама істотна, што балтызм тлумачыць рысы этнаграфічныя, лінгвістычныя і антрапалагічныя. Мы заўважаем, што арнаменты, строі, традыцыйныя спевы асноўнай часткі Беларусі вельмі адрозніваюцца ад усходнеславянскіх і збліжаюцца з традыцыямі балтыйскіх суседзяў. Гэта значыць, што мы культывуем стрыжань нашай ідэнтычнасці, нашага “міфа пра паходжанне”, дзеля таго, каб стварыць наш непаўторны вобраз.

 

Другі закід (пасля апантанасці балтызмам) у тым, што мы “граем у дудку Літвы”. Гэта не зусім так. Мы найперш прамаўляем ад імя тутэйшай супольнасці, то бок ад беларусаў. Мы этнічна і канфесійна належым да гэтай зямлі і кажам пра яе адметнасць. І калі гэтая адметнасць у нечым супадае з літоўскай, то мы не лічым гэты факт прыкрым – мы кажам: “Так, тут ёсць роднаснасць”. І гэту роднаснасць трэба вывучаць, даследаваць, каб яна стала фактам нашай свядомасці, ідэнтычнасці. І на гэтай глебе мы шукаем паразумення, у тым ліку і з літоўцамі. Мы шукаем найперш сябе, але калі прыходзім да высноў пра роднаснасць з нашымі балтыйскімі суседзямі, то гэта проста праўда зямлі. І мы нічога не выдумляем.

 

Таксама істотна, што Крыўя звяртаецца і да этнічна-рэлігійнай традыцыі. Гэта значыць, што мы не абмяжоўваем духоўны свет нашай нацыі выключна хрысціянствам, бо ўсе асноўныя традыцыі, якія адрозніваюць нас ад іншых (прынамсі, у этнічным сэнсе) сфармаваліся пры значным уплыве дахрысціянскай паганскай спадчыны, і без гэтага зразумець нашую адметнасць немагчыма. Дахрысціянская паганская традыцыя – паўнапраўны складнік нашай культуры, і мы займаемся тым, што вывучаем яго, узносім на новыя ўзроўні і фармуем на гэтай падставе кола людзей, якія гэтым інспіруюцца – ствараюць новыя кшталты культуры, увасабляюць гэта ў сваёй творчасці.

 

І тут я наўпрост падыходжу да асноўнай тэмы гэтага тэксту – “Крыўя як крыніца творчасці”. Чаму мы хочам, каб гэта стала нейкім крэатыўным пачаткам, штуршком? Таму што ў беларускай культуры існуе вельмі вялікая праблема ў плане стварэння якасных, самастойных, выбітных кшталтаў культуры ў літаратуры, музыцы і г.д. На наш погляд, сёння гэта найбольш відавочна ў літаратуры. Калі паглядзім нават на савецкі час і параўнаем пісьменнікаў, якіх падтрымлівала савецкая ўлада, з сённяшнімі, то ўбачым аграмадны разрыў паміж імі. Чаму? Таму што сёння беларуская культура – незапатрабаваная. Адпаведна, самі літаратары ствараюць кшталты, арыентаваныя на Захад ці на Расію – яны ўжо другасныя: яны не маюць тутэйшага карэння, тутэйшай глебы і праз гэта выглядаюць пераносам пэўных узораў на правінцыйны ўзровень. Правінцыяналізм – гэта хвароба беларускай культуры.

 

Мы намагаемся пераадолець гэтую хваробу праз усведамленне таго, што нашая этнічаная традыцыя настолькі багатая, разнастайная, а наша гісторыя істотная ў еўрапейскім кантэксце, што яна можа стаць фундаментам для развіцця любых кшталтаў вельмі якаснай творчасці. І таму мы арыентуем людзей, якія займаюцца музыкай, літаратурай, навукай, на тое, каб, разумеючы, адаптуючы, навучаючыся ў еўрапейскіх навукоўцаў-аўтарытэтаў, ствараць тое, што стане выяўленнем духу гэтай зямлі. І гэта найперш будзе запатрабавана тут, бо мы працуем для тутэйшых, для сябе, каб нашая краіна стала сапраўдным агмянём культуры, бо менавіта тут павінны нараджацца кшталты культуры – не прыходзіць ні з Усходу, ні з Захаду. І гэтая этнічная аснова становіцца для нас маяком, які натхняе. І ўжо ёсць вельмі паспяховыя прыклады музычных гуртоў, якія ствараюць непаўторныя творы, альбомы запісваюць. Пакрысе пачынае адраджацца дударская традыцыя як факт нашай гарадской культуры. У гэтым плане адным з нашых лозунгаў з’яўляецца “фалькларызацыя ўсёй краіны”. Гэта значыць, пераадолець беларускі стэрэатып, які звязвае фальклор з тым, што нецікава, з тым, што не мае экспансіянісцкага патэнцыялу.

 

Любая культура павінна пашырацца навонкі – яна павінна захопліваць людзей – спажыўцоў культуры. Натуральна, што “кастрыраваны” ўзор фальклору нікога не захопіць – ён адваблівае. Таму і кажуць, што тое ж свята Дажынкі, звязанае з аграрным календаром, ператварылася ў прафанацыю, бо яго ніхто не ўспрымае ўсур’ёз. Але як арнаменты могуць ажываць на сучасным адзенні, так і музыка можа стаць істотным элементам культуры, калі ў ёй прагучыць дуда ці тутэйшыя спевы, узмоцненыя гітарным рокавым гукам.

 

70% беларусаў жыве ў гарадах, а гэта значыць, што фальклор і традыцыя павінны заваяваць гарады. І мы ставім перад сабой гэтую задачу, прынамсі, фармулюем у плане тэарэтычным і намагаемся рэалізаваць у плане практычным.

 

Мы гаворым пра крыўскую ідэю як пэўную універсалію. Мы не прэтэндуем на нейкую рэзервацыю, дзе мы будзем займацца фальклорам, навуковымі доследамі. Не! Усе абсягі культуры павінны быць прасякнутыя гэтай ідэяй, іначай будзе распад і хаос. Калі няма культурных каранёў у нацыі, яна разбураецца. А гэта пачынаецца з хібаў нацыянальнай ідэі, а дзеля таго, каб гэтыя хібы пераадолець, патрэбна нешта новае. Наш народ – гэта “альфа і амега” нашай культуры, дзяржаўнасці, ідэнтычнасці. Дзеля гэтага трэба зразумець, што Беларусь пачынаецца не з утварэння БССР і нават не з Багушэвіча, які прыдумаў уласна беларускую нацыянальную ідэю. А яна пачынаецца з таго, пра што мы кажам: з Крыўі – эпохі святарскай (Крыўя – гэта нашыя Афіны), з Літвы – ваярскай эпохі, эпохі мужнасці і герояў (гэта нашая Спарта). І таму ў сваёй творчасці мы звяртаемся да гэтых архетыпаў, вобразаў, каб яны не існавалі толькі ў гісторыі. Мы нават прапануем новы погляд на мінуўшчыну. Па-першае, час не лінейны – усё, што было раней, можа паўтарацца, але яно ніколі не паўторыцца дакладна так жа сама. Цяпершчына – гэта не тое, што мы перажываем зараз, што мы надзяляем самастойнасцю. Цяпершчына – гэта ўсяго толькі ўзаемадзеянне паміж мінуўшчынай і будучыняй. І як мы зразумеем мінуўшчыну, гэтак мы сфарміруем сваю будучыню, а цяпершчына – гэта толькі прамежак – час нашага выбару паміж тымі варыянтамі, якія былі магчымыя. На шчасце, звяртаючыся зноў да асобы Ластоўскага і нашых арыстакратаў-краёўцаў, якія захоўвалі сваю частку традыцый, арыстакратычных ВКЛаўскіх, мы гэта ўсё намагаемся вярнуць у несупярэчлівай мадэлі і сістэме.

 

Наша задача – збіраць творцаў, навукоўцаў, мысляроў, здатных ствараць найлепшыя кшталты культуры, мыслення, навукі, літаратуры. Мы, хоць і займаемся не першы год гэтым, усё яшчэ на пачатку шляху, але посьпехі ёсць. І я спадзяюся, будзе працяг, бо, як не намагаліся гэты агонь згасіць, ён усё адно ўзнаўляецца – і гэта найлепшы доказ таго, што крыўская ідэя непераможная. Пытанне ў тым, каб нашыя высілкі, патрэбу нашых сэрцаў і душаў, увасобіць у штосьці большае, чым супольнасць проста адзінак. І для гэтага Крыўя павінна ісці ў авангардзе творчасці, у авангардзе культуры.

 

Сёння кожны павінен задаць сабе пытанне: “А чым я жыву, навошта я існую і што я ствараю?” Прызначэнне Крыўі ў здзяйсненні і стварэнні ўзораў, прыкладаў, адкрыцці новых перспектываў. Мы не даем простых адказаў на ўсе пытанні – мы паказваем пэўны шлях. Кожны сам выбірае, як ісці гэтым шляхам, як увасобіць сябе. Мы не прапануем дактрыну, якая тлумачыць усё на свеце, – мы хутчэй шукаем вечную ісціну. Гэта пошук заўсёдны, і чалавечы розум, чалавечая істота існуе толькі праз тое, што ўвесь час пытаецца, адказвае, пераадольвае сябе, заваёўвае новыя рубяжы. Задача Крыўі акурат у адкрыцці пэўных гарызонтаў. Мы паказваем ідэю. Збірайцеся пад нашым штандарам – рабіце свае якасныя прадукты, займайцеся творчасцю!

 

Крыўя ад самага пачатку свайго існавання задала планку моцнай, валявой творчасці. Мне здаецца, што гэтая разнастайнасць, якая ўтвараецца галасамі музыкаў, паэтаў, філосафаў – усіх тых людзей, якія адгукаюцца на гэтыя галасы.

 

Калі падсумаваць сказанае вышэй, то духоўны прынцып, які адстойвае Крыўя цягам сваёй дзейнасці, надае сэнс нашаму існаванню. І мы хочам гэтым сэнсам падзяліцца з тымі, хто яго здатны зразумець і хоча далучыца да пакрыёмай плыні моцы, святасці, тутэйшасці. Мы кажам пра стрыжань, этнас тутэйшай зямлі, але Крыўя аб’ядноўвае прадстаўнікоў розных нацый, таму ніхто не зможа нас абвінаваціць у вузкім нацыяналізме. Мы адкрываем свае дзверы для ўсіх, хто хоча працаваць дзеля нашай зямлі. І сэнс сапраўднай працы, якую мы робім, у тым, каб не збягаць і не хавацца, а рабіць дзеля нашай зямлі. І нам не трэба правы – нам трэба абавязкі перад нашай зямлёй! У гэтым большая свабода, чым у тых, хто ўвесь час кажа пра свае правы і марыць пра свабоду збегчы, схвацца ад праблемаў, перастаць займацца стваральнай працай, якую ніхто не зробіць за нас. Таму Крыўя – з аднаго боку, ідэя універсальная, адкрытая, а з іншага боку яна вызначае быццё і кшталтуе нас дзеля таго, каб мы хацелі жыць і ствараць. Вось у гэтым сэнс Крыўі як крыніцы творчасці!