(Пра нямодны фэмінізм Элізабэт Бадэнтэр).

 

 

Фэмінізм – гэта рэвалюцыя

без гулагаў, ані шпіцрутэнаў.

Э. Бадэнтэр

 

Дзіцёнак – найлепшы хаўрусьнік

мужчынскага дамінаваньня.

Э. Бадэнтэр

 

Ці ня лепей замест матчынага інстынкту гаварыць

пра надзвычайны сацыяльны прымус на кабетаў,

які заключаецца  ў тым,  што кабеты могуць

раскрыцца хіба ў мацярынстве?

Э. Бадэнтэр

 

Не зважаючы на дыфэрэнцыялісцкія патрабаваньні,

мы з ўпэўненасьцю йдзем да мадэлі падабенства.

Ня ўсе мужчыны амбітныя,  як ня ўсе кабеты зьбітыя.

Ён – гэта амаль яна…

Э. Бадэнтэр

Нямодная, але тым ня менш ці ня самая вядомая пасьля Сымоны дэ Бавуар, жывая клясыца і фэмінісцкая мысьлярка Францыі, адначасова муза і валькірыя лявіцы, філёзафка, ці, як яна называе сябе сама, генэратарка ідэяў, Элізабэт Бадэнтэр застаецца пільнай і надзвычай крытычнай, што да прасоўваньня ідэяў роўнасьці ў Францускай Рэспубліцы. Гэта апошняя радыкальная асьветніца, з кагорты тых, якімі яна сама так ганарыцца (Кандарсэ, Лё Мэтры ды іншыя). Радыкальная, бо і сяньня ейныя змаганьні за дэмакратыю палягаюць у пашырэньні і паглыбленьні заходняй дэмакратыі: у цэнтры сучаснага Асьветніцтва палягае якраз тэма роўнасьці палоў і сэксуальнасьцяў. Канечне, беларусам, пазбаўленым мінімальнага дэмакратызму, не ўразумець гэтага змаганьня за паглыбленную і пашыраную дэмакратыю, у цэнтры якой паўстае постаць мяньшыні. На полі дэмакратычнага змаганьня для Беларусі ўсё яшчэ месьціцца бальшыня, нам яшчэ далёка да паглыбленьня дэмакратыі, да павагі мяньшыні.

Бадэнтэр знаходзіць час як на палітычныя і інтэлектуальныя змаганьні за новае Асьветніцтва, так і на напісаньне гістарычных і сацыяльных эсэ пра сваіх улюбёнцаў – першых асьветнікаў, філёзафаў, навукоўцаў ці імпэратарак. Адной зь першых у Францыі (нароўні з М. Фармёр) Э. Бадэнтэр выступіла ў падтрымку гей-шлюбу і адаптацыі геямі і лесьбійкамі дзяцей – для яе гэта даўно чаканы вынік і лёгіка разьвіцьця Францускай Рэспублікі.  На парлямэнцкіх слуханьнях у 2013 годзе гетэра-Бадэнтэр сьмела паставіла пытаньне: “Калі бачыш, колькі няшчасьця, нэўрозаў і болю нараджаецца ў гетэрасем’ях, у мяне паўстае пытаньне: чым гей-сям’я горшая, чаму ня даць магчымасьці іншым сем’ям паспрабаваць даць шчасьце?”

Цікава, што ейны фэмінісцкі радыкалізм прынцыпова адрозьніваецца ад англа-саксонскага, асабліва амэрыканскага радыкальнага фэмінізму: замест таго, каб на аснове адрознасьці пабудаваць нейкі жаночы сьвет, Бадэнтэр даводзіць адваротнае: мужчыны і жанчыны падобныя, заходнія дэмакратыі ды і многія іншыя краіны йдуць да таго, што падабенстваў становіцца ўсё больш і больш, а мізэрныя адрозьненьні граюць усё слабейшую ролю.  У тэхназаваным грамадзтве кабеты роўныя мужчынам, як інтэлектуальна, так і фізычна, як у станоўчым вымярэньні, так і ў нэгатыўным: ня ўсе кабеты – ахвяры, поўна кабетаў, якія забіваюць, крадуць, агрэсуюць, тэрарэзуюць і пад. І, наадварот, поўна мужчынаў, якія ня маюць амбіцыі, не жадаюць быць публічнымі, ня ўмеюць зарабляць грошаў, як таго хоча стэрэатып і г.д.

Ейную тэорую падабенстваў палоў (але не падабенстваў ідэнтычнасьцяў!), прэзэнтаваную ў эсэ “Ён – гэта яна” (LUn est lAutre), сьцісла можна ахапіць наступным чынам: у гістарычнай пэрспэктыве мужчыны і жанчыны зьведалі розныя этапы існаваньня. Быў этап, калі кабеты і мужчыны жылі і дзейнічалі разам (LUn et lAutre). Быў этап, калі мужчыны існавалі і функцыянавалі без кабетаў, тады кабеты былі маргіналізаваныя (LUn sans lAutre). Нарэшце, настаў этап, калі жанчыны сталі поўнай роўняй мужчынам (LUn est lAutre). І ўсё гэта дзякуючы ўнівэрсалісцкаму змаганьню за правы людзей. Не зважаючы на хібы і недакруты ўнівэрсалізму францускага ці пазьней савецкага, рацыянальны гуманізм унівэрсалісцкага натхненьня больш і актыўней спрыяе роўнасьці, чымся эсэнсэалісцкія, дыфэрэнцыялісцкія падыходы.  Глябальна і гістарычна ўнівэрсалізм – прынцыповы носьбіт ідэі роўнасьці, тады як дыфэрэнцыялізм, хоць і не вынішчае роўнасьці, тым ня менш, спачатку пазначае прынцыповыя адрозныя акцэнты на мужчынскім і жаночым, адкуль вынікае і сацыяльна-эканамічная адрозная спэцыфіка, розныя мадэлі замацаваныя за кабетамі і мужчынамі, у выніку большая адрынутасьць кабеты наагул.

Варта пазначыць, мысьлярка пачала сваю інтэлектуальную кар’еру з досыць радыкальнага і скандальнага эсэ з сацыяльнай і гендарнай гісторыі “Любоў у дадатак”, прысьвечанага таму, як фармаваўся матчын інстынкт, таму, што матчынага інстынкту не існуе, на думку мысьляркі, а існуе навязаны, сацыяльна пабудаваны сурагат, які мы прызвычаіліся называць матчынам інстынктам. Як у мінуўшчыне, так і ў сучасным сьвеце аўтарка прыводзіць процьму прыкладаў неіснаваньня матчынага інстынкту: адмовы ад дзяцей, нежаданьне мець дзяцей, выкіданьне дзяцей у сьметніцы, падкіданьні дзяцей, зьява халодных мацярак, якія без эмоцыяў, ані пачуцьцяў займаюцца дзецьмі. У апошняй, ня менш скандальнай кнізе “Канфлікт: жанчына/маці” філёзафка працягнула тэму, распачатую ў 80-ых гадах мінулага стагодзьдзя. Яна дадала важную рэч: жанчыну нельга атаясамляць з мацярынствам, чалавецтва даўно адыйшло ад жывёльнасьці і эвалюцыянуе ў супрацьлеглым жывёльнаму сьвету напрастку. У дадатак, маці, якія маюць дзяцей, маюць права быць дрэннымі, неідэальнымі маці, ці наагул ня быць імі. Бадэнтэр ня йдзе ўсьлед за Бавуар, якая, узгадаем, проста не раіла кабетам нараджаць, але яна хоча, каб грамадзтва адчапілася ад кабетаў і не патрабавала ад іх быць узорнымі маці. Дзеці – гэта ня праца і ня доля кабетаў, гэта праца для абодвух бацькоў, грамадзтва. Зрэшты, сама маці трох дзяцей, яна цьвердзіць, што дзеці – гэта проста дзеці, ня трэба рабіць культу зь іх, іначэй і яны становяцца прычынай дэградацыі роўнасьці. У грамадзтвах, дзе дзіцёнак стаў цэнтрам і сэнсам жыцьця дарослых, асабліва кабетаў, дзіцёнак становіцца ідэальным, найлепшым хаўрусьнікам мужчынскага дамінаваньня. Такое мы назіраем у Беларусі, дзе да культу дзіцёнка дадаецца эканамічная мізэрыя і маргінальнасьць бальшыні кабетаў.

Іншы радыкалізм бадэнтэрызму таксама мае выключна францускую спэцыфіку – разуменьне рэлігіі, як выключна антыфэмінісцкага і гамафобнага дыскурсаў. А таму мысьлярка ня тое, што ігнаруе рэлігійны чыньнік, але ўсяляк мінімізуе яго. А падчас прыняцьця палітычных рашэньняў, так, яна ігнаруе дыскурсы царкоўнікаў, якія ў сьвецкай дзяржаве, на думку філёзафкі, мусяць заставацца ў сфэры прыватнай. Таму яна застаецца прынцыповай, напрыклад, у пытаньні паранджы: ёй няма мясца ў публічнай прасторы Рэспублікі, паранджа ставіць пад сумнеў складаныя дэбаты францужанак за свае правы, а таму паранджыстым варта паважаць змаганьні і выбар Францыі. У сваім вядомым лісьце “Тым, хто па сваёй волі носіць паранджу” асьветніца выразна заўважае, што паранджа ў Францыі не мае ніякага дачыненьня да рэлігіі, гэта выключна культурніцкі і антыфэмінісцкі выбар. А антыфэмінізму для яе няма месца ў краіне, прынамсі ў публічнай сфэры.

Па любым пытаньні, якое судрагае францускае грамадзтва, мірная і спакойная на выгляд Элізабэт Бадэнтэр мае хутчэй радыкальнае, раздражняльнае для многіх бачаньне. У сьвеце францускага фэмінізму мысьлярка мае рэпутацыю плыць супраць плыні, выказвацца супраць моднага і прыцяглага за вушы, на ейную думку, амэрыканскага фэмінізму, хворага на палітычную карэктнасьць (сьляпое змаганьне з сэксуальнымі чапляньнямі на працы, гэта прытым, што часам такія гульні цалкам натуральна ўклініваюцца ў простае фліртаваньне) і лішнія, штучныя мэханізмы абароны правоў (як парытэт, напрыклад).  Як і прарочыла ў канцы 90-ых гадоў Э. Бадэнтэр, у Францыі дыфэрэнцыялісцкі фэмінізм не запрацуе, не прынясе плёну. Уведзены парытэт дасюль скасавураны, дасюль у парлямэнце няма 50% дэпутатак, партыі, грамадзтва ігнаруюць ідэальны парытэт. На думку філёзафкі, францужанкі і самі – без парытэту – здольныя прыйсьці да ўлады, да палітыкі. Замест замілоўваньня і аханьня перад ЗША, Э. Бадэнтэр прапануе скарэктаваць хібы францускага ўнівэрсалізму, які, дадушы, не заўсёды ўлічваў кабетаў і ідэі роўнасьці (у 19-ым стагодзьдзі, напрыклад). Прынцыповая аптымістка (у адрозьненьне ад С. дэ Бавуар, якая лічыла, што гэты сьвет заўсёды належыў толькі мужчынам), Э. Бадэнтэр мяркуе, што сьвет належыў ці не належыў адначасова абодвум палам, раней ён хутчэй належыў багатым, уладным людзям (як мужчынам, так і жанчынам). Цяпер гэты сьвет належыць усім, хоць па традыцыяналісцкай інэрцыі, сапраўды, многім кабетам усё яшчэ значна цяжей дасягнуць посьпеху, чым мужчынам. Але гэтак сталася не таму, што мужчыны – злодзеі, а кабеты – ахвяры, а таму, што абодва палы вінаватыя ў існаваньні гэтага хібнага кола.

У пытаньні прастытуцыі, сурагатнага мацярынства, клянаваньня яна мае радыкальна сьмелую і адназначную думку. Прастытуцыі забараніць нельга і ня трэба, гэта пахне маралізмам. Канечне, Э. Бадэнтэр прынцыпова адрозьнівае прымусовую прастытуцыю, зь якой трэба змагацца, а дакладней, зь ейнымі стваральнікамі, і прастытуцыю вольную. Апошнюю трэба легалізаваць і забясьпечыць сацыяльнай і юрыдычнай абаронай. У пытаньні сурагатнага мацярынства філёзафка-асьветніца зноў займае хутчэй радыкальную пазыцыю для францускага грамадзтва: яна за ягонае поўнае прызнаньне. Унармаванае законамі цела чалавека можа быць прадуктам, заканадаўча ўмацаваная практыка заказу і выношваньня дзяцей для тых, хто ня можа іх мець, зусім не палохае мысьлярку. Яна ведае з гісторыі, вядомай ёй у дэталях з працы ў архівах, што такое ўжо практыкавалася раней, дзеці “заказваліся”, выношваліся і нараджаліся аднымі маці для іншых. Чаму цяпер маральнічаць і крывадушнічаць? Тая ж сьмеласьць назіраецца ў ейным трактаваньні пытаньня клянаваньня.

У прынцыпе, ведаючы, што Э. Бадэнтэр – гэтая адна з самых багатых францужанак сьвету і ўдалых справункавых кабетаў краіны, можна пацікавіцца навошта ёй змагацца за роўнасьць? За кабетаў? За вызваленьне мужчынаў? За геяў і лесьбіяк?

І якраз таму, што яна прывілегаваная, але захоўвае прыгэтым вельмі крытычны і цьвярозы розум, натхняецца Асьветніцтвам і адчувае несправядлівасьць, яна застаецца арыентырам і аўтарытэтам у сьвеце, дзе кабеты інтэнсыўна набліжаюцца да мужчынаў, як у сваіх правах, так і ў адказнасьці за сьвет, дзе супрацьстаяньню паміж ўнівэрсалізмам і дыфэрэнцыялізмам настане калі-небудзь канец.