Сёлета ўвосень адбудзецца ІІ Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Пра вынікі першага кангрэсу і стан гуманітарнай веды распавядае арганізатар форуму, дырэктар інстытута «Палітычная сфера» Андрэй Казакевіч.

Пасля першага кангрэсу зрабіліся відавочнымі асноўныя праблемы беларускай навукі

Вольга Шпарага: Летась у Каўнасе прайшоў І Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Што можна сказаць у цэлым пра сацыягуманітарную веду ў Беларусі і асноўныя трэнды яе развіцця?

Андрэй Казакевіч: Казаць пра цэласную карціну, напэўна, складана, хаця сам па сабе кангрэс выявіў даволі шмат цікавых тэндэнцыяў і дазваляе ацаніць стан сацыяльных і гуманітарных дысцыплін у нашай краіне. Калі казаць пра тэндэнцыі, то найперш заўважная ізаляванасць беларускай акадэмічнай супольнасці, яе дастаткова нізкая інтэграванасць у міжнародны кантэкст.

Відавочных праяваў ізаляванасці шмат. Напрыклад, нізкае валоданне замежнымі мовамі. Гэта добра адчувалася падчас працы ў шэрагу секцыяў на мінулым кангрэсе. Акрамя гэтага, недастатковае разуменне працэсаў і стандартаў нават суседніх краін: Літвы, Польшчы. І самае галоўнае – неразуменне, грэбаванне або свядомае адмаўленне міжнародных стандартаў акадэмічнае і даследчае дзейнасці. Відавочна, гэта ёсць праблемай, якую так ці інакш давядзецца вырашаць.

Аляксей Братачкін: Але ж пэўны дыялог падчас кангрэсу адбыўся – паміж беларусамі і замежнымі навукоўцамі, якія займаюцца даследаваннямі Беларусі? Ці можна гаварыць пра існаванне «беларусістыкі» і за межамі Беларусі

А.К.: Дыялог сапраўды адбыўся. Тыя, хто займаецца Беларуссю ў замежжы, – людзі больш-менш вядомыя. Яны зацікаўленыя ў тым, каб друкавацца ў Беларусі, падтрымліваць акадэмічныя кантакты. Іх ідэі і дасягненні збольшага вядомыя нашым даследчыкам. Ізаляцыя, пра якую я казаў вышэй, – гэта не столькі адсутнасць камунікацыі, але яе значнае скажэнне. Напрыклад да гэтага чаму застаецца праблема статусаў і стэрэатыпаў: «вышэйшасць» знешняга і «ніжэйшасць» мясцовага. Гэта асобная складаная тэма.

Наконт другой часткі пытання, то я б увогуле адыходзіў ад панятку «беларусістыка». У значнай ступені ён выглядае састарэлым, занадта «этнацэнтрычным» (з усімі перавагамі і недахопамі такога падыходу). Мне падаецца, што Беларусь-як-даследчая-праблема мусіць усё больш уключацца ў параўнальную перспектыву рэгіянальнага і міжнароднага ўзроўню. Таму ўласна і назва – «Кангрэс даследчыкаў Беларусі», а не «Кангрэс беларусістаў». Панятак беларусістыкі і беларускіх даследаванняў патрабуе пераасэнсавання ў новых умовах.

А.Б.: Своеасаблівую «ізаляцыю» беларускай веды можна пераадолець?

А.К.: Адзін з механізмаў вырашэння праблемы, як і ў іншых краінах, – гэта змена правілаў гульні і размеркавання статусаў у акадэмічнай супольнасці, а таксама інтэграцыя ў рэгіянальныя і міжнародныя праграмы і праекты. Гэта не будзе простым. Магчымасці для міжнароднага супрацоўніцтва для беларускіх даследчыкаў з розных прычынаў істотна абмежаваныя. Адносна нізкі знешні імідж беларускай сацыяльнай і гуманітарнай навукі (апраўданы ці не – гэта іншае пытанне), знешнепалітычная ізаляцыя краіны (і, як вынік, выключэнне ці абмежаванне ўдзелу ў асобных праграмах), недастатковае валоданне мовамі, нізкая мабільнасць, востры дэфіцыт прызнаных акадэмічных «зорак» і г. д. – гэта толькі некаторыя, найбольш відавочныя праблемы. Беларускім навукоўцам усё ж трэба «гуляць на павышэнне».

В.Ш.: Сітуацыя і праблемы, якія вы вышэй адзначылі, – аднолькавыя для ўсіх дысцыплінаў?

А.К.: Так, гэта праблема для ўсіх. Праўда, крыху лепш, у параўнанні з іншымі дысцыплінамі, выглядае сёння гісторыя. Звязана гэта, магчыма, з тым, што там існуе неперарыўная традыцыя развіцця цягам апошніх амаль ста гадоў. І сама супольнасць гісторыкаў больш шматлікая, мае традыцыйныя працоўныя сувязі з замежнымі калегамі, напрыклад, Польшчы і Літвы. Ажыццяўляецца больш супольных праектаў, адбываецца камунікацыя на дастаткова высокім акадэмічным узроўні, пішуцца кнігі. Так склалася, што ў беларускіх гісторыкаў больш стымулаў для прафесійна арганізаванай даследчай дзейнасці. Аналагічная акадэмічная актыўнасць у іншых дысцыплінах ніжэйшая, а ў некаторых і значна ніжэйшая. А роля «каляакадэмічных» практык – дыдактыка, публіцыстыка, ідэалогія, аналітыка – больш высокая.

В.Ш.: У межах нядаўняга абмеркавання ў галерэі «Ў» сітуацыі, якая на сённяшні дзень склалася ў беларускай філасофіі, мы прыйшлі да высновы, што філосафы ў большасці сваёй не ўздымаюць пытання, якая філасофія неабходная ў Беларусі і якой яна можа і павінна быць менавіта ў гэтых варунках, з якімі тэмамі трэба працаваць у пешую чаргу, якія паняткі ўводзіць.

А.К.: Праблемы «адпаведнасці» часу і месцу становяцца перад кожнай дысцыплінай. Часам яны вырашаюцца паспяхова, часам не. Застаецца спадзявацца, што для беларускай філасофіі асіметрыя даследчых практык будзе пераадоленая.

Ад 1990-х да 2000-х – прагрэс ці рэгрэс гуманітарнай веды ў Беларусі?

А.Б.: Калі гаварыць не толькі пра тое, што адбывалася ў апошнія гады, а паглядзець рэтраспектыўна на развіццё гуманітарнай веды ў Беларусі з пачатку 1990-х, ці можна адзначыць пазітыўную дынаміку? Ці назіраецца і пэўны рэгрэс?/b>

А.К.: Шмат залежыць ад дысцыпліны. З аднаго боку, адбылося значнае ўзбагачэнне акадэмічных практык, пашырэнне новых метадаў, тэкстаў, ідэй. З другога, шмат якія дысцыпліны пацярпелі ад фрагментацыі, скарачэння фінансавання, «дыктату» навучальнага працэсу і практычных задач, палітычнага ціску, ідэалогіі. Перыяд 1990-х быў часам адкрыццяў, эпохай новых тэорый, здольных, як падавалася, цалкам змяніць разуменне свету, «ломкі парадыгмаў».

2000-я – час вырашэння лакальных задач, больш практычных, арыентаваных на праблему, а не дысцыпліну або навуку. Усё часцей вырашэнне такіх задач адбываецца ў межах абранай парадыгмы ці метадалагічнае рамкі, якая не ставіцца пад пытанне. 1990-я патрабавалі шырокага кругагляду, 2000-я – большай спецыялізацыі ды прафесіяналізму. Асобныя дысцыпліны і даследчыкі вельмі па-рознаму перажывалі гэтае сутнаснае змяненне акадэмічнага поля.

В.Ш.: У такіх галінах, як, напрыклад, метадалогія навукі ў БДУ, адбываецца нават рэгрэс. Філосафы пачалі ў 2000-х вяртацца да марксісцка-ленінскіх схемаў і паняткаў, напрыклад, глабальнага эвалюцыянізму, ад якіх Сцёпін імкнуўся адыйсці ў 1970–1980-я.

А.К.: Відавочна, у 1990-я філасофія была больш заўважная, усіх цікавілі новыя тэксты, пераклады, якія дагэтуль былі недаступныя, цэлыя інтэлектуальныя пласты адкрываліся для навукоўцаў. Філосафы былі найлепшымі экспертамі ва ўсім гэтым. Але ў 2000-я гэтая логіка перастала працаваць. Цікавасць да агульных ідэй ды інтэрпрэтацый і тэорыі ўвогуле значна знізілася, паўстала патрэба ў новай стратэгіі прафесійнай працы. Як бачна з апісанага вамі прыкладу філосафаў, далёка не заўсёды адказ на новую сітуацыю з боку беларускіх навукоўцаў можна назваць удалым.

А.Б.: Ці можна казаць, што за апошнія 20 гадоў значна змянілася тэматыка даследаванняў беларускіх навукоўцаў? Што сёння лічыцца «топавымі тэмамі»?

А.К.: 1990-я гады – гэта ўсё ж перыяд адаптацыі або пераасэнсавання заходняга досведу, які раней быў недаступны. Натуральна, больш увагі надавалася тэарэтычнаму мысленню ў розных яго праявах. Тэорыя мела дастаткова высокі акадэмічны статус і легітымнасць, ёй надавалася шмат увагі.

2000-я гады – гэта хутчэй пераход да вырашэння лакальных задач. Я хачу сказаць, што менавіта эмпірычныя даследаванні пачалі дамінаваць, але пачалі пераважаць лакальныя задачы. Адпаведна мяняюцца метады, падыходы. У паліталогіі на пачатку 1990-х цэнтральным былі тэмы кшталту: тэорыя дэмакратыі, тэорыя транзіту, тэорыі міжнародных адносінаў, геапалітыка і г. д. Прычым такія тэмы цікавілі не толькі саміх прадстаўнікоў дысцыплін, але і шырокую грамадскасць. У 2000-я гэтая праблематыка паступова выцясняецца ў сферу адукацыі. Каб рабіць нейкі акадэмічны ўнёсак, даследчыкі былі вымушаныя займацца аналізам канкрэтных інстытутаў і праблем, часам спускаючыся на ўзровень банальнай аналітыкі ды ідэалогіі.

Відавочна, на мяжы стагоддзяў быў нейкі злом. Напэўна, ён меў наступствы для большасці навуковых сацыяльных і гуманітарных дысцыплінаў у Беларусі.

За межамі краіны навукоўцаў Беларусі разглядаюць у якасці «бедных людзей»

В.Ш.: І як гэтыя тэматычныя і змястоўныя рэчы ўплываюць на далейшае развіццё гуманітарных і сацыяльных навук і на супрацоўніцтва навукоўцаў розных краінаў?

А.К.: Тут ёсць такі нюанс, які часта прапускаецца, а мне падаецца, што ён вельмі важны. Маю на ўвазе маргіналізацыю беларускіх навукоўцаў на міжнароднай арэне. Іх успрымаюць як «бедных людзей», якія знаходзяцца «пад дыктатурай» ці паходзяць з інтэлектуальнай пустэчы. Такім людзям трэба дапамагаць, але не абавязкова паважаць з прафесійнага пункту гледжання. Іх інтэгруюць пераважна ў праграмы дапамогі і не ўспрымаюць як паўнавартасных акадэмічных партнёраў. То бок запрашаюць значна больш ахвотна не ў даследаванні, але дапаможныя праекты.

А.Б.: Або разглядаюць у якасці «інфармантаў»

А.К.: Як «інфармантаў» – гэта ў найлепшым выпадку. Выходзіць, напрыклад, зборнік у выніку такога праекта, але ад пачатку ён не разлічваецца на спажыванне ў акадэмічных мэтах. Прынамсі, доля такіх «дапаможных» праектаў для беларусаў большая, чым нармальных акадэмічных практык (маю на ўвазе сацыяльныя і гуманітарныя дысцыпліны, з натуральнымі сітуацыя крыху лепшая).

Большасць праграмаў, куды могуць паехаць беларусы са стыпендыяй, звязаныя з дэмакратызацыяй, дапамогай «бедным людзям». Такім чынам, ізаляцыя дэфармуе і ўнутраны, і знешні кантэкст.

А.Б.: Праблема палягае яшчэ і ў тым, што большасць навукоўцаў працуе ў дзяржаўных інстытуцыях, а незалежныя даследчыкі амаль не стварылі ўласных інстытуцый, і гэта замінае міжнароднаму супрацоўніцтву.

А.К.: Дакладна. Дзяржаўныя інстытуцыі накладаюць свае палітычныя ды ідэалагічныя абмежаванні. «Неафіцыйнае поле» мае яшчэ больш абмежаванняў. Нават чыста фармальнага плану – невялікі незалежны інстытут або цэнтр не можа быць паўнавартасным партнёрам універсітэта, удзельнічаць у вялікіх конкурсах і г. д.

В.Ш.: Сёння значна скарачаецца вывучэнне гуманітарных дысцыплін у беларускіх універсітэтах. Якія гэта мае наступствы?

А.К.: Цяжка сказаць адназначна. Мне падаецца, гэта праява агульнага заняпаду беларускай сістэмы адукацыі. Вынікі гэтых працэсаў будуць хутчэй сярэднетэрміновыя або нават доўгатэрміновыя. Усе наступствы складана ацаніць.

Фрагментацыя і пераход да лакальных задач – дзве рысы развіцця беларускай навукі ў 2000-х

В.Ш.: А ці ёсць усё ж у нашай гуманітарыстыцы «модныя» на сённяшні момант паняцці?

А.К.: Не маю тут адназначнага адказу, прынамсі, мода цяпер невідавочная. Да гэтага часу застаюцца важнымі: «[нацыянальная] ідэнтычнасць», «нацыя», «Еўропа» (можна назіраць відавочны пад’ём цікавасці да еўрапейскіх даследаванняў), «глабалізацыя», «мадэрнізацыя», «дэмакратыя/публічнасць/грамадзянская супольнасць». Але відавочна размываецца цэнтральны фокус, нават у межах адной дысцыпліны.

В.Ш.: А паняцце палітыкі? Здаецца, яно зрабілася значным для філосафаў і даследчыкаў сучаснага мастацтва.

А.К.: Мне падаецца, што асноўны нерв палітычнага ў Беларусі – гэта нявызначанасць будучыні. У тым сэнсе, што ёсць адчуванне ці разуменне – «рана ці позна пачнецца пэўная трансфармацыя». Але ніхто не можа сказаць, у якім накірунку, якія палітычныя сілы ды ідэі ад гэтага будуць мець карысць, якая будзе «новая» сістэма. Гэта стварае пэўную напружанасць для ўсіх, хто думае ў Беларусі пра палітыку.

Ясна, што праблема палітычнага застаецца важнай для акадэмічнага поля, але пры гэтым цяжка знайсці слова, каб падкрэсліць, чым разуменне панятку палітыка цяпер адрозніваецца ад такога разумення ў 1990-я гады, а відавочна, што такое адрозненне ёсць.

В.Ш.: На мой погляд, цяпер шмат абмяркоўваюць паняцце «прасторы». Выйшаў вельмі цікавы нумар часопіса «Топас» на гэтую тэму. Акрамя таго, усё ж трэба шукаць нейкіх паняццяў, якія б апісвалі сучасную сітуацыю ў гуманітарным поле і змены гэтай сітуацыі.

А.К.: Сапраўды, але тое, што мы цяпер пазначаем, – гэта хутчэй думка пра будучае: што будзе і як мае быць? А вось падабраць нейкае слова, якое б актуальна характарызавала эпоху, «дух часу», – з гэтым праблема. Магчыма, «фрагментацыя»… Разбіваецца навука.

Кангрэс даследчыкаў Беларусі – гэта спроба стварыць адкрытую прастору для абмену думкамі

А.Б.: У Беларусі мы бачым шмат канферэнцый, якія ладзяцца дзяржаўнымі інстытуцыямі. Наколькі мэтазгодна арганізоўваць кангрэс, чаму дзеля камунікацыі трэба выязджаць нават за межы Беларусі?

А.К.: Па-першае, я не сказаў бы, што ў Беларусі праводзіцца шмат канферэнцый. Асабліва такіх, якія адначасова а) не бюракратычныя і б) прадстаўнічыя. Па-другое, існуе праблема проста мець у Беларусі памяшканне для такіх падзеяў. Дзяржаўныя структуры могуць знайсціся, але не факт, што за пару дзён да пачатку не высветліцца, што пацёк дах, пачаўся рамонт… проста таму, што могуць прыехаць на канферэнцыю людзі, якія не ўсім падабаюцца.

Больш за тое, калі Кангрэс праводзіць на базе беларускай акадэмічнай інстытуцыі, гэта аўтаматычна накладае значныя абмежаванні: каго можна запрашаць, каго нельга, якія тэмы можна абмяркоўваць, якія нельга. У такім фармаце кангрэс губляе сэнс.

Яшчэ адзін вельмі істотны факт: Беларусь – складаная краіна з пункту гледжання лагістыкі. Па-першае, трэба візы для еўрапейцаў і амерыканцаў. Па-другое, кошт і расклад транспарту (асабліва авія). Атрымоўваецца, калі мы хочам прыцягнуць вялікую колькасць замежных удзельнікаў, то танней правесці канферэнцыю ў Літве.

А.Б.: Якой была рэакцыя на ваш кангрэс з боку афіцыйных інстытуцый?

А.К.: Я ведаю, што некаторым людзям з рэгіёнаў задавалі пытанне: а навошта вы ездзілі? Розных праяваў цікавасці да кангрэсу з боку афіцыйных структур хапала, але для нас гэта і не істотна. Мы робім кангрэс для акадэмічнай супольнасці, а не для бюракратычных інстытуцый.

А.Б.: Чым наступны кангрэс будзе адрознівацца ад папярэдняга?

А.К.: Будзе ўхіл у гуманістыку. Першы Кангрэс больш увагі надаваў сацыяльным дысцыплінам. Сёлета спрабуем разгарнуць кірункі, якія не былі прадстаўленыя. Напрыклад, мастацтва, літаратуразнаўства і даследаванне рэлігіі, гендар. Таксама значна больш увагі, чым летась, будзе надавацца эканоміцы, праблемам мадэрнізацыі ды міжнароднага супрацоўніцтва.

А.Б.: Наколькі цяжка было інстытуту «Палітычная сфера» арганізаваць кангрэс, якая роля ў гэтым партнёраў?

А.К.: Складанасцяў вельмі шмат. Асабліва складана сёлета шукаць падтрымку для прадстаўнічага гуманітарнага блоку. Ёсць унутранае адчуванне ў неабходнасці надаць больш увагі гэтым дысцыплінам, але далёка не ўсе партнёры ў Беларусі і за мяжой гэта разумеюць. На жаль.

Вялікім дасягненнем можна лічыць тое, што без значных арганізацыйных высілкаў быў створаны дзейсны арганізацыйны камітэт кангрэсу, у які ўвайшлі найбольш істотныя беларускія незалежныя інстытуцыі. Іх унёсак у падрыхтоўку кангрэсу вырашальны.

А.Б.: Апошняе пытанне: што можна сказаць коратка тым, хто можа быць зацікаўлены ў кангрэсе, што мае прывабіць людзей, акрамя магчымасці наведаць Літву?

А.К.: Кангрэс – гэта галоўная беларуская акадэмічная падзея года! І прапаноўваецца ўдзел менавіта ў такой падзеі.

ІІ Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца 28–30 верасня 2012 г. Апошні тэрмін падачы заяўкі – 15 чэрвеня 2012 г. Поўную інфармацыю можна паглядзець тут.