Гутарка з Арсенем Лісам.

 

— Чым, на вашу думку, былі дваццатыя гады мінулага стагоддзя для нашай беларускай гісторыі, нацыяўтваральнага працэсу.

— Адкажу вам словамі нашага выдатнага беларускага філосафа Уладзіміра Самойлы, які назваў дваццатыя гады перыядам «беларускага актывізму». Прычым актывізм гэты распаўсюджваўся, натуральна, не толькі на Заходнюю Беларусь, Вільню, дзе жыў і працаваў тады Самойла ды абгрунтоўваў падваліны беларускага руху ў філасофскім эсэ «Гэтым пераможаш», праракуючы яму добрую будучыню, але і на Усходнюю, на БССР. У дваццатыя гады на практыцы рэалізоўвалася тое, што было задумана беларускімі адраджэнцамі яшчэ ў ХІХ — пачатку ХХ стст. Нацыянальная ідэя набывала практычнае ўвасабленне. Нельга тут не згадаць аб папярэдніках, тых, хто свядома ці падсвядома пачынаў фармаваць нацыянальную ідэю яшчэ раней. Найперш выхадцаў з Віленскага універсітэта Ігната Даніловіча і Міхала Баброўскага, ураджэнцаў Беласточчыны, шчыльна звязаных з грэка-каталіцкай традыцыяй. Першы вывучаў Літоўскі Статут, другі грунтоўна даследаваў помнікі старабеларускага пісьменства, адкрываў старабеларускія летапісы. Менавіта яны, тыя, хто пісаліся «паляк па нацыянальнасці, русін па паходжанні» першымі пачалі прыходзіць да высновы, што такія выдатныя помнікі права і летапісання мог стварыць толькі той народ, які знаходзіўся на высокай ступені развіцця. У гэты ж час пачало развівацца беларускае народазнаўства, выйшлі першыя працы па беларускай этнаграфіі, фальклоры. Матэрыялы гэтых фальклорных зборнікаў наглядна засведчылі аб багатай самабытнай традыцыйнай культуры беларусаў, выкарыстоўваліся пасля паэтамі і пісьменнікамі-рамантыкамі ў сваіх творах.

У гэты ж час ішло актыўнае адраджэнне славянскіх народаў, чэхаў, славакаў, а М. Баброўскі, напрыклад, неаднаразова спатыкаўся з чэшскімі і славацкімі будзіцелямі. Усё гэта пераконвала іх, што ў беларускага народа ёсць не толькі ўчора, але і заўтра.

Нельга, аднак, забывацца аб тым, што ў пачатку ХІХ ст. на беларускіх землях працягвалася даволі актыўная паланізацыя. У школах Віленскай навучальнай акругі пад кіраўніцтвам Адама Чартарыйскага праводзіліся польскія ідэі. І вось ініцыятыва Баброўскага, Ярашэвіча і Даніловіча, іх беларуская свядомасць прывялі да таго, што польскія дзеячы яшчэ напярэдадні паўстання 1830—1831 гг. паддалі іх астракізму. У 1826 г. рэктар Віленскага універсітэта Пелікан напісаў данос на Баброўскага, і яго адхілілі ад выкладання.

Дарэчы, Баброўскі закладаў асновы беларускага мовазнаўства. Характэрна, што ён прасіў выпускнікоў тэалагічнага факультэта Віленскага універсітэта, будучых ксяндзоў, каб складалі граматыку дыялектаў тых мясцовасцей, куды іх пашлюць працаваць. Трэба адзначыць, што ў той час існавала перакананне аб наяўнасці агульнаславянскай мовы, а ўсе славянскія мовы, якія ўжываліся тады, лічыліся яе дыялектамі. Між іншым, ідэю гэтую развіваў Зарыян Даленга-Хадакоўскі, выдатны славіст, фалькларыст і гісторык, які, на жаль, мала запісаў беларускага фальклору, але як ураджэнец Беларусі спрычыніўся да абуджэння цікавасці да мовы яе народу, яго традыцыйнай культуры.

ХІХ ст. было нацыятворчым часам. Прычым працэс фармавання беларускай нацыі спрабавалі ўзяць пад свой кантроль як паланізаваныя вярхі, так і царская адміністрацыя. Напрыклад, Мураўёў у сваіх запісках проста акрэсліў, што калі беларусаў выпусціць з-пад кантролю, дазволіць карыстацца сваёй мовай, то яны пераўтворацца ў народ. Менавіта на яго прадпісаннях заснавана палітыка русіфікацыі Беларусі праз школы, якая доўжыцца з нязначнымі перапынкамі ўжо больш за 150 гадоў. Беларусы паслядоўна на дзяржаўным узроўні адчужаюцца ад сваёй мовы, культуры, пазбаўляюцца гістарычнай памяці.

Ініцыятыва ж фармулявання беларускай ідэі належала дэмакратам, найперш беларускім народнікам-гоманаўцам, якія дзейнічалі ў Пецярбургу. Калі Баброўскі і іншыя прафесары Віленскага універсітэту былі, як іх назваў Адам Станкевіч, «несвядомымі адраджэнцамі», то выдаўцы «Гоману» (1884) гаварылі аб беларускім народзе цалкам канкрэтна; аб яго самабытным этнічным абліччы, праве на самастойнае развіццё, будучыню сярод народаў свету.

«Наша Ніва» ў пачатку стагоддзя праіснавала ўсяго дзевяць гадоў, занадта мала для таго, каб можна было сказаць пасля: «Вось, ёсць беларуская нацыя». Этап нашага культурнага будаўніцтва быў вельмі кароткі, беларускім дзеячам прыйшлося займацца палітыкай, абвяшчаць незалежнасць яшчэ тады, калі толькі пачала даваць першыя плёны культурная праца. Але калі б не было «Нашай Нівы», то мы мелі б усе шанцы застацца Паўночна-Заходнім краем. Нашаніўцы прарабілі вялізную працу, падрыхтавалі падваліны беларускай дзяржаўнасці.

Дваццатыя ж гады, ужо пасля таго, як ідэя БНР не рэалізавалася, пасля таго, як беларусы аказаліся ў розных дзяржавах, былі часам імклівага росту нацыянальнай свядомасці, якая, дарэчы, загартоўвалася менавіта ў барацьбе. Успамінаюцца тут словы Сымона Рака-Міхайлоўскага, якія той сказаў у 1928 г. у Вільні як падсудны на працэсе Грамады: «Калі б у 1917 годзе ў Беларусі быў такі ўзровень нацыянальнай свядомасці, які мы маем цяпер у Заходняй Беларусі, то мы не сядзелі б цяпер на лавах падсудных». Гэты выразны намёк на перспектыву стварэння незалежнай беларускай дзяржаўнасці зразумеў і рэдактар, які ў 1966 г. выкрасліў гэтыя словы з маёй кнігі пра Браніслава Тарашкевіча.

Падсумаваў бы словамі нашага знакамітага гісторыка Мікалая Улашчыка, аднаго з тых, хто з дваццатых гадоў мінулага стагоддзя актыўна працаваў на ніве нашай культуры, навукі, пачынаючы выданнем «Летапіса беларускага друку». Неяк пры сустрэчы ўжо недзе ў шасцідзесятых Улашчык аднойчы сказаў: «У дваццатыя гады мы мелі сваю дзяржаўнасць». Пасля, пабачыўшы ў маіх вачах іронію, дадаў: «Не ўсміхайцеся, малады чалавек, гэта праўда».

Дарэчы, 1920-я гг. у Савецкай Беларусі наш славуты гісторык Мікалай Улашчык назваў эпохай Інбелкульта. Сапраўды, столькі паспелі зрабіць за кароткі час нашы гісторыкі У. Ігнатоўскі, М. Доўнар-Запольскі, А. Цвікевіч, В. Друшчыц, У. Пічэта, філолагі Я. Лёсік, М. Гарэцкі, С. Некрашэвіч, У. Чаржынскі, М. Пятуховіч, А. Бабарэка. Хораша ўзнялася мастацкая літаратура «Маладняка» і «Узвышша», ды станавілася на трывалы нацыянальны грунт, адбылося станаўленне нацыянальнага тэатра.

— Сапраўдную гісторыю Беларусі нам даводзілася вывучаць менавіта па кнігах вашых сяброў і равеснікаў. У чым феномен вашага пакалення, пакалення беларускіх шасцідзесятнікаў, якое вярнула нам нашу гісторыю?

— Мы засталі спустошаную ніву. У трыццатыя гады мэтанакіравана была вынішчана не толькі беларуская інтэлігенцыя, цвет беларускай навукі і мастацтва, але знішчаліся і іх здабыткі, вынікі іх працы. Таму даводзілася не столькі пачынаць нейкія справы спачатку, колькі спачатку паспрабаваць устанавіць сувязь з папярэднім пакаленнем, пазнаёміцца са спадчынай тых, хто быў расстраляны, а плён іх працы знаходзіўся за сямі замкамі. Але тады зрабіць гэта было вельмі няпроста.

З старэйшых працаўнікоў на ніве беларушчыны хачу найперш згадаць Сцяпана Хусейнавіча Александровіча, які разам з М. Ларчанкам рыхтаваў першыя пасляваенныя выданні Ядвігіна Ш., Максіма Багдановіча і іншых класікаў. Сцяпан Александровіч быў на фронце, прайшоў праз палон, аднак назаўсёды захаваў настальгію па часе «беларускага актывізму», хаця сам яго фактычна і не бачыў. Помню, расказваў мне, як маладым капыльскім хлопцам ён выпрасіў у бібліятэкара кніжкі расстраляных беларускіх пісьменнікаў, якія бібліятэкар павінен быў спаліць і, надзейна іх схаваўшы, запоем чытаў забароненую беларускую літаратуру.

Аднымі з першых прац па беларускай літаратуры, якія я чытаў, былі артыкулы Александровіча ў часопісе «Беларусь», часам таксама ў «ЛіМе». Ужо пад канец пяцідзесятых з’явілася яго кніга «Незабыўнымі сцежкамі», пазней «Па слядах паэтычнай легенды», «Тут зямля такая», «Гісторыя і сучаснасць», «Пуцявінамі роднага слова». Александровіч патрапіў падрыхтаваць і выдаць публіцыстыку беларускіх народнікаў. Гэта былі выдатныя краязнаўчыя і літаратуразнаўчыя патрыятычныя працы. З дапамогай Александровіча лягчэй было адштурхнуцца для ўласных пошукаў.

Вельмі важную ролю адыгрывала ўдалае спалучэнне ў яго працах гісторыі і літаратуры. Александровіч, на маю думку, мабыць, быў першы, хто пачаў ламаць казённую афіцыйную схему беларускай гісторыі, у якой зусім не пакідалася месца для палітычнай гісторыі, а ўсё зводзілася да бясконцага дэманстравання жадання беларусаў злучыцца з рускім народам. Сапраўдная гісторыя паказвала, што насамрэч усё было не так.

Пастаўлены на ролю ідэалагічнага наглядчыка, небесталанны гісторык Абэцэдарскі з калегамі ніжэйшымі рангам імкнуліся заблакаваць развіццё беларускай гістарычнай думкі. Знешне імпазантны, з добра пастаўленым голасам, ён прэтэндаваў на ролю апекуна не толькі гістарычнай навукі, а і літаратуразнаўства і мастацкай літаратуры. Пакрыкваў на М. Ларчанку за спробу вярнуць A. Гаруна, павучаў В. Іпатаву, аўтарку першай аповесці пра Еўфрасінню Полацкую. А тым часам беларуская літаратуразнаўчая навука ў постсталініскі перыяд выйшла наперад айчыннай гуманітарыстыкі. Яна смялей вяртала культурна-гістарычныя каштоўнасці нацыі, на падставе аналізу помнікаў старажытнай беларускай літаратуры, найперш летапісаў, працаў Ф. Скарыны, В. Цяпінскага, С. Буднага стварала аб’ектыўную канцэпцыю гістарычнага развіцця Беларусі.

Гісторыкам адолець абэцэдаршчыну было цяжэй. Хачу тут згадаць словы Вадзіма Андрэевіча Круталевіча, аднаго з найадказнейшых даследчыкаў гісторыі ўтварэння БССР, якому толькі на пачатку 1990-х гг., перад самай смерцю, удалося выдаць сваю доктарскую дысертацыю без цэнзарскіх купюр. Круталевіч згадваў сваіх пільных наглядчыкаў С. Пачаніна, які працаваў у Інстытуце гісторыі партыі, і М. Шкляра. Тыя лічыліся спецыялістамі па нацыянальным пытанні і імкнуліся зарэтушаваць рэальную карціну стварэння БССР, якая была далёкая ад афіцыйнай.

Цэнзура была звышпільная. Калі выдавалі вішнёвую, самую першую беларускую энцыклапедыю, рэдактары проста баяліся прапускаць артыкулы пра такіх асобаў, як Язэп Гаўрылік ці Антон Грыневіч. Тады я нёс гэтыя артыкулы да старэйшага навуковага супрацоўніка Гістпарта Мікалая Арэхвы, і той ставіў на іх сваю рэзалюцыю. Мікалай Арэхва наагул адыграў у даследаванні гісторыі Заходняй Беларусі вялікую ролю. Бадай што дзякуючы яго інцыятыве пасля 1956 г. былі зробленыя першыя крокі ў вяртанні вельмі няпростай гісторыі КПЗБ і ўсяго нацыянальна-вызваленчага руху. Канечне, гаварылася толькі тое, што можна было сказаць, але і гэтага ўжо было вельмі шмат. Мікалай Арэхва — трагічная постаць. Шматгадовы падпольшчык і вязень польскіх турмаў, ён выратаваўся толькі таму, што ў свой час, як член краёвага ЦК КПЗБ, знаходзіўся ў Празе. А вось яго жонку ў Менску расстралялі. Арэхва быў вялікім патрыётам савецкай улады, аднак ніколі не аддаваў перавагу ідэалогіі перад чалавечымі каштоўнасцямі. Дарэчы, калі ў 2002 г. мы адзначалі яго стагоддзе, я спытаў у яго дачкі, як ён паставіўся да распаду СССР. Яна адказала проста: «З поўным разуменнем».

Вялізарную беларусазнаўчую працу прарабіў Генадзь Кісялёў. Памятаю, мы былі ўражаныя яго публікацыямі, заснаванымі на віленскіх архіўных матэрыялах. Кісялёў меў фундаментальную архіўную адукацыю, і першыя яго публікацыі былі прысвечаны Францішку Багушэвічу, а таксама Арцёму Вярыгу-Дарэўскаму. Вярыга-Дарэўскі гуртаваў на грунце беларускай ідэі інтэлігенцыю ў Віцебску і Вільні. Памяткай аб яго працы па гуртаванні інтэлігенцыі на грунце беларускай ідэі застаўся цікавы альбом, прааналізаваны Кісялёвым.

Найбольш, канечне, даследаваў Кісялёў дзейнасць ідэолага і кіраўніка паўстання 1863 г. Кастуся Каліноўскага. Большасць цікавых знаходак пра яго, зробленых у другой палове ХХ ст., належаць Кісялёву. Караткевіч называў яго «Генус Кротус», падкрэсліваючы незвычайную здольнасць навукоўца да архіўнай працы, якая часам сапраўды нагадвае працу крата. Менавіта «Генус Кротус» пастаўляў Караткевічу нямала матэрыялу для яго літаратурных твораў. Вялікі рабачай на беларускай ніве быў Гена Кісялёў.

У 1960-я гг. якраз склалася такое цеснае кола сяброў: Караткевіч, Кісялёў, Мальдзіс, Грынчык, Прашковіч. Я быў трохі ў старане ад іх сябрыны з-за сваёй арганічнай некампанейскасці.

З’яўленне Караткевіча ўносіла новую якасць у агульную беларускую справу. Найперш, канечне, яго шчаслівы талент гісторыка… Караткевіч часта паўтараў: «У мяне няма ніякай фантазіі». Але ён, вядома, прыкідваўся, фантазія ў яго была выдатная. Думаю, памагла яму і кіеўская школа навукоўцаў, у якіх ён меў магчымасць вучыцца. Ну і, канечне, настальгія па Бацькаўшчыне, якая, як ён пасля пісаў, з далёкага Кіева падалася яму вельмі «прыўкраснай». Я з ім пазнаміўся тады, калі, пачынаючы працаваць у выдавецтве «Мастацкая літаратура», быў прызначаны рэдактарам першага вершаванага зборніка Караткевіча «Матчына душа». Фактычна рэдактарскія функцыі выконваў Антон Бялевіч, але і мне, як работніку выдавецтва, давялося зрабіць невялікі ўклад у выданне паэтавай кнігі. Напрыклад, няўзнак уставіць у зборнік тры-чатыры ягоныя вершы, папярэдне з кнігі выключаныя. Сярод іх і знакаміты «У векавечнай Бацькаўшчыне клёны…»

Пазней, калі я ўжо вучыўся ў аспірантуры, Караткевіч прыходзіў да нас у інтэрнат і чытаў многія свае творы, у тым ліку і пачатак рамана «Каласы пад сярпом тваім».

Пасля Караткевіч вучыўся ў Маскве і не толькі меў кантакты з тагачасным расійскім дэмакратычным асяроддзем, але і вельмі шырока далучыўся да сусветнай мастацкай спадчыны, якую пачаў асэнсоўваць у сваёй творчасці ізноў жа з беларускіх пазіцый.

Вельмі шмат зрабіў для вывучэння беларускай эстэтычнай думкі, культуры і літаратуры Беларусі Уладзімір Конан. Дарэчы, літаральна днямі пабачыў свет яго аднатомны збор твораў — выдатнае дасягненне мысляра і даследчыка.

— Кола творчай беларускай інтэлігенцыі ў 1960—1970-х гг. было параўнальна невялікім, аднак здзіўляе аб’ём зробленага. Яшчэ мяне цікавіць пытанне, так бы мовіць, «спецыялізацыі». Мальдзіс пісаў пра XVIII ст., Кісялёў і Александровіч пра ХІХ ці пачатак ХХ… А вось вам выпаў надзвычай цяжкі лёс — пісаць аб Заходняй Беларусі міжваеннага часу, перыядзе, які заўсёды знаходзіўся пад асабліва пільнай увагай савецкай цэнзуры. Як-ніяк, падзеі зусім нядаўнія, тады жылі мільёны «заходнікаў», якія памяталі, што ўсё было зусім не так, як пісалі ў хваласпеўных юбілейных выданнях. Чым быў прадыктаваны ваш выбар такога няпростага навуковага шляху?

— Заходняя Беларусь з самага маленства была часткай майго жыцця. Маладосць маіх бацькоў прыпала на гады найвялікшага ўздыму беларускага нацыянальнага руху на заходнебеларускіх землях. Адзін мой дзядзька, брат маці, быў у свой час сакратаром гуртка Беларускай сялянска-работніцкай грамады ў Яневічах, другі, брат бацькі, кіраваў Грамадой у маім родным Вётхаве. Родная сястра маці, Марыся, была замужам за паэтам Алесем Салагубам. Маці пасля часта ўспамінала, як Салагуб, яшчэ вучань Віленскай беларускай гімназіі, прыязджаў да іх. Яны бралі посцілку, кніжкі, гітару і доўга сядзелі пад яблынямі ў садзе дзеда Юстына. З тых часоў у маці засталася кніжка Канстанцыі Буйлы «Курганная кветка», і яна, апрача знакамітай «Люблю наш край, старонку гэту…», спявала рамансы, да якіх сама падбірала мелодыю. Пасля я запісаў некалькі рамансаў і паслаў іх Канстанцыі Антонаўне ў Маскву. Помню, маці спявала раманс: «Адна, ізноў адна, як колас той у полі, не зжаты ў час жніва нагостраным сярпом…».

Спявала яна і рамансы на словы Алеся Салагуба:

Помніш пару красавання,
Шэлест буйных каласоў.
Ты падарыла каханне,
Першы дзявочасці сон.

 

Мне васілёк прышпіліла,
Поўны, як пацерак, слёз.
Помню, ты вельмі любіла
Край летуценняў і кроз.

 

Рвалі ў садзе мядункі,
Сэрцы жадалі згарэць.
Помніш, як краў пацалункі,
Ты ўсміхалася мне.

Маці пранікнёна дэкламавала верш А. Салагуба «У астрозе седзячы гады», а таксама спявала народныя песні, што, між іншым, завяло мяне ў фалькларыстыку. А Алесь Салагуб быў у нашай хаце жывой легендай і нязводным болем маёй матулі, якая часта прасіла мяне адшукаць сына сваёй расстралянай сястры і яе мужа. Вельмі хацелася напісаць аб гэтым раман…

Шмат чуў пра Тарашкевіча. Калі сустракаліся мае дзядзькі Захарка і Грышка, то гутарка на цэлы дзень была аб мінулым, і тут ці не галоўнымі героямі былі такія асобы, як Тарашкевіч, Рак-Міхайлоўскі, Мятла.

Рак-Міхайлоўскі быў асабіста ў нашай хаце. Мой дзед Пятрок, які прывозіў з Вільні і распаўсюджваў падпольныя лістоўкі, добра яго ведаў.

Адным словам, я выхоўваўся фактычна на памяці аб змагарных традыцыях заходнебеларускага нацыянальна-вызваленчага руху. У гэтай памяці было шмат горычы, асабліва што да панішчаных у сталінскіх лагерах блізкіх.

Што яшчэ мяне натхніла, дык гэта заходнебеларускі друк. Гэта быў такі непасрэдны голас народа! Мала з якім часам нашай гісторыі можна той час параўнаць. А пасля падручнікі Ігнатоўскага, Смоліча, Гарэцкага, Дварчаніна. Гэта ўсё рана трапіла да мяне, і я быў надзейна абаронены гэтымі кнігамі ад савецкай казёншчыны. Пошук у гэтых кнігах сваіх каранёў, вытокаў нашай самабытнасці, асноваў нацыянальнай дзяржаўнасці давалі мне сэнс жыцця, прыносілі вялікую радасць, адчуванне роднасці з людзьмі, што тварылі, будавалі тваю Бацькаўшчыну — Беларусь.

— Пытанне ў працяг тэмы. З ліставання Г. Гарэцкага, М. Улашчыка, А. Бергман, Л. Геніюш ведаю, які моцны розгалас мела надрукаваная ў 1966 г. ваша кніга пра Браніслава Тарашкевіча. Яно і зразумела, вы расказвалі пра чалавека-легенду, рэальнага палітычнага лідэра, у дадатак лідэра нацыянальна-дэмакратычнай Грамады, знішчанага сталіністамі. Ну, рэабілітаваць Тарашкевіча яшчэ можна было, але каб пісаць пра яго кнігі… Занадта шмат «грахоў» вадзілася за ім перад савецкімі ідэолагамі нават ужо і ў паслясталінскі час. Раскажыце аб лёсе гэтай кнігі.

— Я ўжо казаў, што Тарашкевіч у пасляваенныя гады ў Заходняй Беларусі заставаўся легендай. Пра яго вельмі шмат добрага расказвалі старыя грамадаўцы, а я сам быў уражаны яго публіцыстыкай, калі студэнтам пятага курса ў Ленінскай бібліятэцы прачытаў яго прамовы ў Сойме. Пасля, ужо аспірантам трапіўшы ў Вільню на месяц папрацаваць у архівах, я не столькі збіраў матэрыялы па тэме дысертацыі, колькі шукаў звестак, фактаў пра Б. Тарашкевіча, Я. Драздовіча, А. Грыневіча.

Дысертацыя называлася «Народна-рэвалюцыйная паэзія Заходняй Беларусі», тэму я выбраў сабе сам, а навуковы кіраўнік член-карэспандэнт Гутараў асабліва не ўмешваўся ў маю працу, сказаў: «Выплывеш». У абароне вельмі дапамаглі пасля водгукі Мікалая Арэхвы і Рыгора Шырмы, якія былі вельмі задаволены як тэмай, так і тым, што ў мяне напісалася.

А што тычыцца кнігі пра Тарашкевіча, то скончыў я яе яшчэ перад абаронай дысертацыі, і з яе выданнем асаблівых праблем не было. А вось калі дайшло да друкавання новых маіх даследаванняў, то тут я ўжо быў на «асаблівым» уліку. Так, адмаўляліся друкаваць кнігу пра выдатнага мастацтвазнаўцу Міколу Шчакаціхіна. Асоба Шчакаціхіна мяне зацікавіла як шырынёй ведаў, так і грандыёзнасцю задуманага. Ён хацеў напісаць шасцітомную гісторыю беларускага мастацтва, але сталіншчына перарвала яго творчы шлях на першым томе.

Тое самае было і з маёй кнігай пра Пятра Сергіевіча. Рукапіс ужо быў у выдавецтве, і тут пазваніла сяброўка, якая сказала, што на загад зверху куратара (тады апякун ад спецведамства быў у кожным выдавецтве) маю кнігу выкінулі з плана.

Мне параілі схадзіць да Канавалава, высокага чыноўніка з камітэта па друку. Той вярнуўся аднекуль вельмі змрочны, а ў мяне з сабою былі рэпрадукцыі твораў Сергіевіча. Я даў яму паглядзець іх. Кажу: «Сергіевіч усё жыццё працаваў для Беларусі, выдатны мастак». Канавалаў прыгледзеўся — а на рэпрадукцыях нашыя тыпы, сяляне, гістарычныя асобы — і кажа: «Заяву маеце з сабой?» Так вось кніга і выйшла.

Калі выходзіла кніга пра Язэпа Драздовіча — то ў другой карэктуры выкінулі ўсё пра Івана Луцкевіча. Ды і сам змест не спадабаўся. Куратар адзначыў: «Вельмі шмат піша пра князёў». У сэнсе, што адной з галоўных тэмаў творчасці Драздовіча была нацыянальная гісторыя. Прыходзілася крыху хітрыць. Пяро часта натыкалася на забароненае. Напрыклад, у кнізе пра Драздовіча я свядома акцэнтваў увагу на гумарыстычна-сатырычным накідзе мастака пра Гітлера. Драздовіч крытыкаваў фашысцкі лозунг, які адлюстроўваў сутнасць любой таталітарнай сістэмы: «Адзін народ, адна партыя, адзін фюрэр». Рэдактар без асаблівых праблем здагадаўся, якія я хацеў выклікаць у чытача паралелі, асацыяцыі…

Канечне, заходнебеларуская і наагул міжваенная тэматыка, асабліва звязаная з такімі персаналіямі, была пад наглядам. У аднаго з маіх калегаў падчас выкліку ў КДБ пыталі: «А чаму Ліс узнімае гэтых мерцвякоў?»

А вяртаючыся да Тарашкевіча, то паўтаруся, што ён уразіў мяне найперш як публіцыст, як лідэр. «Паслухайце, паны, ужо другі тыдзень на старонках польскай прэсы носяцца чуткі, што на Крэсах уздымаюцца страшэнныя хмары, паўстала Грамада. А насамрэч проста народ арганізуецца, хоча рэалізаваць сваё права, гарантаванае канстытуцыяй». А дасціпныя імгненныя забойчыя адказы на з’едлівыя пытанні з правага сектару соймавай залы…

— Скажыце, калі ласка, некалькі словаў аб людзях. Якімі яны былі, гэтыя простыя заходнебеларускія дзядзькі, што яшчэ маладымі хлопцамі паспелі стаць актывістамі Грамады? Са сваіх нешматлікіх сустрэч з іх маладзейшымі братамі і сёстрамі ведаю, што гэта былі, як правіла, надзвычай чыстыя людзі. Усе яны амаль пасля вельмі нацярпеліся і польскіх турмаў, і фашысцкіх канцлагераў, а нехта паспеў пакаштаваць і лагераў савецкіх.

— Грамада нарадзіла надзею, і вось праз прызму такой надзеі трэба і разглядаць гэтых людзей і той час. Помню, у 1966 г. я паехаў да брата Сымона Рака-Міхайлоўскага ў Максімаўку. Невысокі чалавек сустрэў мяне вершамі. Ён згадаў: «Сымон казаў, што калі пераможа Грамада, то возьмеш сявеньку, выйдзеш за хату і пойдзеш сеяць». Мелася на ўвазе надзяленне сялян зямлёй, стварэнне хутароў, фермаў. І на фоне гэтай спрадвечнай сялянскай мары аб зямлі нараджалася мара аб нацыянальнай школе і наагул ідэя нацыянальнай свабоды. Можа, яшчэ не зусім у разуменні таго, што трэба мець сваю нацыянальную незалежную дзяржаву як аснову ўсяго, але і гэта ўжо было вельмі шмат. Тарашкевіч казаў, што Грамаду не затруць, што яна навучыла сялян гаварыць і пісаць па-беларуску. Дык вось, памяць пра Грамаду ў такім сэнсе жыла не толькі ў 1930-я гг., але і ў пасляваенныя гады, калі да былых грамадоўцаў ставіліся не менш падазрона, чым пры Польшчы.

— Вам, як нікому іншаму, давялося шмат сустракацца і гаварыць з беларускімі дзеячамі, тымі актывістамі пачатку стагоддзя, многія з якіх пасля пятнаццаць-дваццаць гадоў правялі ў лагерах. Сустрэчы з кім пакінулі на вас найбольшае ўражанне?

— Цікавых людзей было вельмі шмат. Са старэйшых асабліва цесныя адносіны ў мяне былі з Рыгорам Раманавічам Шырмам, акадэмікам Гаўрылам Гарэцкім, Мікалаем Улашчыкам. Часта сустракаўся з Верай Андрэеўнай, жонкай Браніслава Тарашкевіча. Зоська Верас наагул лучыла сабой адразу некалькі пакаленняў беларускай інтэлігенцыі. Ад яе шмат можна было пачуць пра Максіма Багдановіча, дзеячоў БССР Фларыяна Фальскага, Язэпа Дылу, Фабіяна Шантыра. Нельга не згадаць сям’ю Шнаркевічаў, асабліва Надзею Шнаркевіч, супрацоўніцу Галоўнай управы ТБШ. Яна расказвала пра Аляксандра Уласава, Міколу Абрамчыка, Радаслава Астроўскага. Вельмі важныя былі для мяне сустрэчы з Мікалаем Улашчыкам. Той, калі прыязджаў з Масквы, спыняўся звычайна ў сястры і званіў мне: «Я прыехаў». Ён часта дзяліўся сваімі ўспамінамі. Цікавыя сустрэчы і з Паўлінай Мядзёлкай. Я рэдагаваў яе мемуары. Вельмі хацелася даведацца ад яе больш падрабязнасцяў, але яна смяялася: «Калісьці вочкі маёй памяці былі малыя, то і памятала я падрабязнасці. Цяпер вочкі памяці такія вялікія, што ўсё дробнае праз іх пралятае». Тым не менш, успамінала некаторыя рэчы, якіх цяпер не знойдзеш ні ў якіх успамінах. Быў таксама такі беларускі дзеяч з Пецярбурга Язэп Францавіч Сушынскі. Хімік па адукацыі, ён быў у рэвізійнай камісіі Першага ўсебеларускага з’езду і ўспамінаў, што было надта прыемна, калі на з’езд прыходзілі маладыя афіцэры з новымі білетамі сяброў Беларускай Сацыялістычнай Грамады.

Пасля таго, як выйшла кніга пра Тарашкевіча, мяне злавіла ў Ленінскай бібліятэцы жонка Аляксандра Уласава і кажа: «Напішыце такую ж кнігу пра Уласава». Я тады слаба ведаў яго асобу, а яна настойвала, прыязджала з Гомеля і даволі шмат расказвала. Успамінала пра Уласава, як той, ідучы па Менску на нейкай сцежцы, стукнуў сваім кіем у зямлю, сказаў: «Распрабеларуская зямля! Спіць! Будзіць трэба!» Я-такі напісаў пра Уласава, праўда, толькі цяпер. Нарыс пра яго і трагічныя лёсы іншых прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі ўключыў у кнігу «Слава пераможаным», якая ў бліжэйшым часе павінна з’явіцца ў кніжнай серыі газеты «Наша Ніва».

Канечне, час шмат што выцірае з памяці, але шмат чаго засталося ў дзённіках (шкадую, што пачаў сістэматычна весці іх толькі дваццаць гадоў таму), ліставанні. Калісьці будзе немалая і вельмі цікавая праца для даследчыкаў з гэтым ліставаннем, бо толькі ад адной Зоські Верас маю каля пяцісот лістоў.

— Сустракаемся з вамі напярэдадні 70-годдзя важнай даты ў беларускай і наагул еўрапейскай гісторыі — верасня 1939 г. Сёння гэтай падзеяй спекулююць направа і налева. Расійскія і польскія гісторыкі часта становяцца на службу палітыцы, наш афіцыёз таксама часам выдае «перлы». Асабліва, помню, уразіла мінулагодняя фраза ў адной беларускай газеце, якая назвала вераснёўскі паход Чырвонай Арміі «бліскучай міратворчай аперацыяй». У каго, як не ў вас, запытацца аб тым, якім павінен быць наш, беларускі погляд на падзеі верасня 1939 г.?

— Мне ў верасні 1939-га было пяць гадоў, і таму пачну з асабістых уражанняў. Каля нашай вёскі было два гасцінцы, на іх нешта грукацела, і туды ўвесь час беглі людзі. Беглі з надзеямі на перамены да лепшага, і сярод іншых надзеяў была яшчэ і такая: «Пабачыць сваіх». З Заходняй Беларусі мноства народу нелегальна ішло на ўсход, асабліва пасля разгрому Грамады. У нашай маленькай вёсцы ў БССР сышлі два браты бацькі, Алесь Салагуб з жонкай, суседзі Валодзя Рагач, Жэня Южык. У большых вёсках сыходзіла па 12—15 чалавек. Некаторыя ішлі, асабліва не хочучы ісці туды, але тут, у Заходняй, апрача пастаянных арыштаў і беспрацоўя, яны нічога ня бачылі. А ў верасні 1939-га вельмі чакалі зменаў. І тое, што блізкія не вярнуліся, а пасля арышты і вывазы, хутка нанеслі гэтым спадзяванням вельмі моцны ўдар.

Умовы, якія былі створаны ў 1939—1941 гг., на жаль, вялікіх перспектываў для беларускага народа не давалі. Нельга таксама не браць пад увагу, што гэтае вызваленне было звязана з канкрэтнымі гістарычнымі падзеямі, найперш пактам Молатава — Рыбентропа, і не было галоўнай мэтай савецкай улады. Таму момант фальшывасці ў значнай меры прысутнічаў, нягледзячы на безумоўную гістарычную значнасць падзеі для ўсіх нас. Беларускія інтэлігенты і ў 1939 г. дзесяткамі траплялі ў турму за «нацдэмаўшчыну», пайшлі па тых самых колах пекла, што іх папярэднікі з БССР за некалькі гадоў да гэтага.

У пачатку вайны на Лубянцы аказаўся Рыгор Шырма. І калі б не Якуб Колас, які прасіў Панамарэнку вырваць беларускага культурніка з турмы, то невядома, чым бы ўсё скончылася. У турме вядома як кармілі, а ў пачатку вайны то і пагатоў, марылі голадам. Шырма ўспамінаў, як яму снілася, што ён разам з бацькам кладзе на воз снапы, якія пераўтвараюцца ў халы, вялікія булкі, якімі гандлявалі яўрэі ў заходнебеларускіх мястэчках. На допытах следчы патрабаваў ад беларускага дырыжора прызнацца, што той казаў (відаць, гэта данеслі): «А што тут беларускага ў гэтай прыйшоўшай Беларусі?»

Аб неадназначнай ацэнцы падзей верасня 1939 г. самім народам засведчыў фальклор, прыпеўкі і анекдоты, што з’явіліся пасля ўз’яднання, напрыклад, такія куплеты: «Ехаў Сталін на карове, Варашылаў на быку. — Куды едзеш, чорт рагаты? — У Беларусь, па муку».

— Ну і апошняе пытанне. Як вам бачыцца перспектыва вывучэння заходнебеларускай гісторыі ў наступныя гады, ці мае наагул сэнс займацца такой працай?

— Даследаванні любой тэматыкі, звязанай з беларускім нацыянальна-вызваленчым рухам, нашым шляхам да стварэння нацыянальнай дзяржавы, маюць вялікае значэнне. Напрыклад, трэба вельмі шырока вывучаць лёсы беларускай інтэлігенцыі, бо менавіта яна, прычым амаль заўсёды ў першым пакаленні, была галоўным носьбітам нацыянальнай ідэі.

Што ж тычыцца міжваеннай тэматыкі, то хачу адзначыць, што заходнебеларускі вопыт мала яшчэ вывучаны ў практычным сэнсе. Кнігі У. Палуяна і У. Ладысева, прысвечаныя заходнебеларускай тэматыцы, далёка яе не вычэрпваюць. Патрэбна сістэмнае вывучэнне, сучасны падыход. Інтэлектуальныя здабыткі там вельмі значныя. Добра было б, каб маладыя гісторыкі комплексна, сур’ёзным калектывам сабраліся і на сучасным навуковым ўзроўні напісалі некалькітомную гісторыю культурнага і палітычнага жыцця ў Заходняй Беларусі. Думаю, гэта было б вельмі карысна для маладога пакалення і адыграла б сваю ролю ў нацыятворчым працэсе.

Беларускі этнас, на маю думку, так да канца і не склаўся ў нацыю. Гэты працэс увесь час гвалтоўна перарывалі. Але мы кожны раз пачыналі ізноў і ізноў. І пачыналі не на пустым месцы.

Менск, 4 жніўня 2009 г.

Гутарыў Андрэй Вашкевіч

ГУТАРКА НАДРУКАВАНАЯ Ў 8-ЫМ НУМАРЫ «ARCHE» ЗА 2009 ГОД.


Арсень Ліс (нарадзіўся 4 лютага 1934 г. у вёсцы Вётхава на Смаргоншчыне) — беларускі гісторык, фалькларыст, літаратуразнавец. Доктар філялягічных навук. Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі. Аўтар шматлікіх дасьледаваньняў на тэмы беларускай народнай творчасьці, культурнага жыцьця, нацыянальна-вызваленчага руху. Яго пяру належаць кнігі «Браніслаў Тарашкевіч» (1966), «Мікола Шчакаціхін: Хараство непазнанай зямлі» (1968), «Пётра Сергіевіч» (1970), «Вечны вандроўнік» (1984), «Цяжкая дарога свабоды» (1994) і шмат іншых. Неўзабаве ў кніжнай сэрыі газэты «Наша Ніва» выйдзе зборнік нарысаў А. Ліса «Слава пераможаным», прысьвечаны трагічным лёсам беларускай інтэлігенцыі першай паловы ХХ ст.