У якой ступені адмена артыкула 193.1, які прадугледжвае крымінальную адказнасць за дзейнасць ад імя незарэгістраванай арганізацыі, здольная змяніць сітуацыю ў беларускім трэцім сектары? На гэтае і іншыя пытанні паспрабавалі адказаць удзельнікі круглага стала, арганізаванага Агенцтвам палітычнай экспертызы (АПЭ).

Удзельнікі круглага стала:

Улад Вялічка — старшыня міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь» і каардынатар Грамадзянскага форуму Усходняга партнёрства ў Беларусі

Алена Танкачова — старшыня праўлення Цэнтра прававой трансфармацыі, юрыст, эксперт

Юры Чавусаў — Асамблея няўрадавых арганізацыяў, юрыст

Вольга Смалянка — Цэнтр прававой трансфармацыі, юрыст

Уладзімір Дунаеў — мадэратар

Уладзімір Дунаеў: У Еўропе гавораць аб крытычным ўзаемадзеянні з Беларуссю, абумоўленым прагрэсам, які можа быць зафіксаваны з дапамогай некаторых крытэраў. У нядаўнім інтэрв’ю амбасадара Вялікабрытаніі ў Беларусі Размары Томас было зноў заўважана, што ЕЗ у доўгатэрміновай і кароткатэрміновай перспектыве будзе ацэньваць прагрэс у Беларусі па пяці пытаннях, у ліку якіх – адмена артыкула 193.1, «што дасць магчымасць грамадскім арганізацыям працаваць без якіх-небудзь перашкодаў». У якой ступені, на вашу думку, адмена артыкула 193.1, які прадугледжвае крымінальную адказнасць за дзейнасць ад імя незарэгістраванай арганізацыі, здольная змяніць сітуацыю ў беларускім трэцім сектары?

Юры Чавусаў: Чаму ва ўмовах ЕЗ засталася адмена артыкула 193.1? Гэта звязана з прыродай такіх умоваў. З аднаго боку, яны сапраўды адлюстроўваюць праблемы, якія існуюць у рэспубліцы.  Але наўпрост яны адлюстроўваюць лабісцкія намаганні розных групаў інтарэсаў як унутры Беларусі, так і скіраваныя вонкі. Дзякуючы такім намаганням адмова ад 193.1 была ўзнятая на ўзровень патрабаванняў адмены смяротнага пакарання, і Захадам ўспрымаецца як тое, што трэба патрабаваць ад Беларусі ў сувязі з пытаннямі свабоды асацыяцыяў. Насамрэч, праблема свабоды асацыяцыяў у Беларусі значна шырэйшая, і на дадзеным этапе, напэўна, няма адказу на пытанне, ці трэба казаць пра «праблемы 193.1» і далей раздзімаць гэтую тэму, прыцягваючы увагу грамадскасці і органаў, якія могуць паўплываць на палітыку ў Беларусі.

Алена Танкачова: Давайце паглядзім на гэтае пытанне з розных пазіцыяў. З аднаго боку, патрабаванне адмены артыкула 193.1 – гэта вынік намаганняў многіх праваабарончых і грамадскіх арганізацыяў. Па гэтым артыкуле можна было б прыцягнуць да адказнасці прыкладна траціну сённяшняга грамадзянскага сектара. У асноўным, прымяненне гэтага артыкула было палітычна матываваным. Таму, калі артыкул будзе выключаны з КК, то гэта будзе добра. Але, з іншага боку, ці паўплывае гэта істотна на прававыя ўмовы дзейнасці грамадскага сектара? На жаль, не. Таму, што акрамя 193.1, мы маем справу з цэлым комплексам праблемаў у заканадаўстве і правапрымяняльнай практыцы, якія ўяўляюць сабой істотную перашкоду для развіцця грамадзянскай супольнасці.

Вольга Смалянка: Сапраўды, мы, у тым ліку і наша арганізацыя, вельмі доўга вялі размову пра тое, што гэты артыкул адмяняць неабходна. І гэта сапраўды так. Але адмена гэтага артыкула ня вырашыць усіх праблемаў. Забарона на дзейнасць незарэгістраваных арганізацыяў нават пры адмене гэтага артыкула застанецца, што з’яўляецца для Беларусі цёмнай плямай на заканадаўстве аб некамерцыйных арганізацыях.

Існуюць пытанні стварэння і рэгістрацыі грамадскіх аб’яднанняў, якія ня зводзяцца да 193.1. Усе мы памятаем перыяд 2003-2004 гадоў, калі быў ліквідаваны шэраг грамадскіх аб’яднанняў і калі крымінальнай забароны на дзейнасць незарэгістраваных арганізацыяў проста не было. Але шэраг арганізацыяў усё адно быў ліквідаваны. І цяпер мы бачым выпадак з Алесем Бяляцкім, які знаходзіцца ў следчым ізалятары і які ўзначальвае незарэгістраваную арганізацыю. Але зараз да яго спрабуюць прымяніць зусім іншы артыкул Крымінальнага кодэкса. Таму тут варта казаць пра добрую волюі дзяржавы на сістэмныя змены ў дачыненні да стварэння, рэгістрацыі, фінансавання арганізацыяў. Толькі гэтыя сістэмныя пакрокавыя змены могуць прывесці да змены сітуацыі ў самой грамадзянскай супольнасці.

Улад Вялічка: Мы з задавальненнем бы разглядалі адмену артыкула 193.1 як істотны жэст, за якім павінны рушыць услед далейшыя змены. Але трэці сектар ўжо ня схільны займацца самападманам пасля столькіх гадоў расчараванняў. І я хацеў бы, каб усё-ткі акрамя ўласна патрабаванняў і крытэраў, якія маюць дачыненне да грамадзянскай супольнасці, мы не забывалі пра агульны кантэкст патрабаванняў адносна змены сітуацыі ў краіне. Перш за ўсё, гэта пытанні вызвалення палітвязняў і мараторый на прымяненне рэпрэсіўных механізмаў супраць іншадумцаў. Паралельна варта казаць аб такім крытэры, як доступ да сродкаў масавай інфармацыі, магчымасць данясення меркаванняў да шырокага кола беларускіх грамадзянаў. Без вырашэння пытанняў падобнага роду лакальныя крокі з адменай адыёзнага артыкула ўсё адно ніяк на сітуацыю ў трэцім сектары не паўплываюць.

ВД: Калі ўсё ж такі ад крытычнага погляду на гэты крытэр прагрэсу перайсці да пазітыўнай праграмы, то якія могуць быць прапанаваныя іншыя крытэры, якія дазволяць ацаніць прагрэс у сферы грамадзянскай супольнасці? Ці могуць гэтыя крытэры быць цалкам адназначнымі? І ці могуць абмяжоўвацца толькі заканадаўчымі нормамі ці патрабуецца больш шырокі погляд на тое, як можна ацаніць гэты прагрэс? Што мы маглі б падказаць, скажам, нашым партнёрам у Еўрапейскім звязе?

ЮЧ: Напэўна, тут грае ролю складанасць фармату, у якім прапануецца спрыяць развіццю грамадзянскай супольнасці, – вылучэнне ўмоваў дзяржаве.Таму спрашчэнне праблемы да патрабавання адмены канкрэтнай нормы права апраўданае. Задача палягае ў тым, каб прадэманстраваць такі крытэр, які можна было б проста ацаніць. Напрыклад, выпусціць пэўнага вязня з турмы або адмяніць смяротнае пакаранне. Вось і для грамадзянскай супольнасці знойдзены такі крытэр: адмена 193.1. Нашая арганізацыя доўга спрабавала ўдасканаліць яго, пашырыўшы фармулёўку да “адмены забароны на дзейнасць незарэгістраваных арганізацыяў”, але і гэта апынулася занадта складана для распаўсюджвання ў асяроддзі палітычных суб’ектаў, якія прывыклі да простых фармулёвак, якія можна патрабаваць ад рэжыму. У рамках гэтага фармату адмена 193.1 – гэта адзінае, што магчыма сфармуляваць, хоць мы і крытыкуем гэты крок.

Для больш сур’ёзнага паляпшэння становішча ў гэтым сектары патрэбная нейкая дарожная мапа, якая будзе меркаваць наяўнасць камунікацыі, прычым не на ўзроўні “мы вам крэдыты, а вы адпусціце зняволеных ці адмяніце артыкул”, а на ўзроўні «давайце створым у краіне для грамадзянскай супольнасці такія ўмовы, якія дазволяць даваць грамадству пэўныя выгоды». Абодва бакі пры гэтых дзеяннях павінны мець строгае ўяўленне аб мэтах: гэта не вылучэнне умоваў, а вылучэнне сумесных мэтаў, хай нават яны сумесныя ў нейкім вузкім сегменце.

Я б вярнуўся ўсё-ткі да пытання аб пераліку крытэраў. Для мяне асабіста, зыходзячы з мноства прапановаў па паляпшэнні сітуацыі ў Беларусі, найбольш камплектнымі з’яўляюцца рэкамендацыі, зробленыя Радай ААН па правах чалавека па ўніверсальнаму перыядычнаму агляду. Гэта ні ў якой меры не палітычны дакумент. Яго немагчыма выставіць Еўразвязу і сказаць: патрабуйце вось гэта. Там каля ста дзеянняў, якія тычацца правоў чалавека ў розных галінах. І для Беларусі гэта добры матэрыял, каб арыентавацца ў фармулёўцы крытэраў для дарожнай мапы. Але гэта крытэры для нас, а не для палітычных органаў Еўразвяза. І абсалютна немагчыма выконваць гэтыя крытэры ў рэжыме пастаноўкі умоваў для пачатку нейкага дыялогу.

УВ: Я б яшчэ дадаў да словаў калег, што набор крытэраў, якія з’яўляліся б крытэрам прагрэсу, прамым чынам завязаны на магчымасці або немагчымасці рэальнага палітычнага дыялогу ў краіне ўсіх зацікаўленых суб’ектаў. Да таго ж ён завязаны на якасці саміх суб’ектаў і іх ацэнцы гэтага працэсу, таму што аб’ектыўна пра гэта казаць вельмі цяжка, не будучы ў пазіцыі зацікаўленага боку. Гэта не навукова-аналітычны дыспут на тэму таго, якімі павінны быць крытэры, гэта непасрэдна тычыцца вялікай колькасці суб’ектаў: ​​ад асобна ўзятых грамадзянаў да розных групаў інтарэсаў, чые правы на сённяшні дзень ўшчэмленыя, у тым ліку ў грамадзянскай сферы (ці то гэта свабода асацыяцыяў або выбарчы працэс).

Я думаю, што для самой грамадзянскай супольнасці было б слушней не размываць гэты набор крытэраў, а збіраць яго ў нешта адзінае. Гэта не павінна быць полем усякіх, вялікіх і маленькіх крытэраў, не класіфікаваных і не звязаных паміж сабой у пэўную сістэму адносін. Інакш мы атрымаем сітуацыю, калі тыя, ад каго залежыць прагрэс (а сёння прагрэс залежыць ад прынцыповага рашэння дзяржавы, таму што ўсе астатнія пазіцыі ўжо абвешчаныя), змогуць выбіраць, што ім падабаецца, а што не. Гэта стварае непрымальныя ўмовы для такога роду палітычнага дыялогу. Гэта павінен быць агульны пакет, які ўжо папярэдне ўзгоднены паміж гульцамі рознага роду, няхай гэта будуць грамадска-палітычныя рухі, партыі і ці іншыя суб’екты грамадзянскай супольнасці.

АТ: Гэты пералік не такі ўжо і вялікі. Па ім ёсць амаль кансэнсус, таму што абмеркаванне гэтых пытанняў доўжыцца гадамі ў экспертнай супольнасці. Ёсць дакументы, распрацаваныя ў рамках асамблеі дэмакратычных арганізацыяў, ёсць рэкамендацыі круглых сталоў па гэтай падставе і г.д.

Калі вяртацца да гэтага пераліку, то ён просты:

— Адмена забароны на дзейнасць незарэгістраваных арганізацый;

— Адмена рэгістрацыйнага прынцыпу і замена яго на заяўны прынцып рэгістрацыі;

— Адмена завышаных патрабаванняў адносна юрадраса;

— Зніжэнне патрабаванняў па мінімальным колькасці ініцыятараў стварэння арганізацыяў;

— Адмена палажэнняў, звязаных з празмерным умяшаннем Міністэрства юстыцыі ў лакальную ўнутраную дзейнасць грамадскіх арганізацыяў;

— Змена сістэмы доступу да рэсурсаў, як да рэсурсаў знешніх замежных крыніцаў, так і стварэнне ўнутранай сістэмы фінансавання грамадзянскай дзейнасці.

ВС: Дзяржава знаёмая з гэтымі крытэрамі, таму што ў гэтым годзе ў рамках прыняцця закона аб некамерцыйных арганізацыях мы рыхтавалі калектыўны зварот да Міністэрства юстыцыі, Савету Міністраў, Палаты Прадстаўнікоў. У ім была адлюстраваная пазіцыя на сённяшні дзень ужо 112-ці арганізацыяў некамерцыйнага толку, дзе ўсе гэтыя пытанні ўтрымліваюцца. Ужо ёсць бачанне многіх экспертных арганізацыяў і многіх арганізацыяў грамадзянскай супольнасці: што яны хочуць і што яны патрабуюць для таго, каб з пункту гледжання заканадаўства і правапрымянення сітуацыя змянілася.

ЮЧ: Я б пагадзіўся з тым пералікам, які агучыла спн.Танкачова, але адзначыў бы іншы аспект. У існуючай сітуацыі найбольш лагічным развіццём патрабавання адмяніць артыкул 193.1 будзе фармулёўка «адмена артыкула і адмена забароны на дзейнасць незарэгістраваных грамадскіх аб’яднанняў». Далей ужо могуць быць і іншыя ўзроўні крытэраў.

Алена Барысаўна казала, што калі мы кожны дзень чыталі навіны аб тым, што ў пэўны офіс уварваліся, дзесьці арыштавалі, там затрымалі, а там асудзілі, вылучаць крытэрыі, якія датычацца, напрыклад, заяўнага прынцыпу рэгістрацыі, было б несвоечасова. А ў сітуацыі, калі пачынаецца дыялог у Грамадска-кансультатыўнай радзе па паляпшэнні становішча трэцяга сектара, то там гэтыя патрабаванні былі б да месца. Я лічу, што павінны быць ўзроўні патрабаванняў. І цяпер узровень 193.1 абгрунтаваны, таму што гэта ўмова ЕЗ. Узаемадзеяння паміж суб’ектам, які ставіць умову і суб’ектам, якому яны адрасуюцца, цяпер такія, што 193.1 – адзінае, што можна вось так сфармуляваць. А далей, калі ўзаемадзеянне будзе развівацца, можа быць, пытанне заяўнай рэгістрацыі і іншыя такія пытанні будуць актуальныя. Гэта тое, што і завецца «дарожнай мапай».

УВ: Мы добра ведаем главу кнігі, якая называецца «Свабода асацыяцыяў». І было б пажадана яе ў бліжэйшы час напісаць, але і каб гэта было запатрабавана па прызначэнні. Але мы выдатна разумеем, што гэтая глава агульнай кнігі, а там ёсць іншыя главы.

ЮЧ: І мне здаецца, што мы збіраемся пісаць кнігу на іншай мове, чым яе піша Еўразвяз. І ў гэтым плане Еўразвяз больш адчувальны да тых прапановаў па крытэрах, якія вылучаюць палітычныя партыі, таму што гэта тая мова – мова палітычных умоваў, я не мова юрыстаў, якія думаюць, як палепшыць умовы для дзейнасці трэцяга сектара. Праблему 193.1 нам удалося перавесці на гэтую мову. І таму яна там. Праблему фінансавання грамадскіх аб’яднанняў, баюся, цяжка перакладаць на палітычную мову такім чынам, каб усе палітычныя суб’екты Беларусі, да якіх прыслухоўваюцца палітычныя суб’екты Еўразвяза, маглі ўспрыняць яе як патрабаванне такога ж узроўня актуальнасці, як 193.1.

АТ: Я мяркую, што палітычным голасам валодае ўжо і трэці сектар. Камунікацыяў з еўрапейскімі структурамі ў беларускага грамадзянскага сектара дастаткова для таго, каб тыя патрабаванні і змены, якія мы лічым актуальнымі тут і цяпер, заўтра і паслязаўтра, былі ўсё-ткі імі пачутыя і адпраўленыя зваротным запытам палітычнаму кіраўніцтву краіны.

УВ: У грамадзянскай супольнасці сёння ёсць пэўныя структуры, якія прэтэндуюць на суб’ектыўнасьць, якія прызначаныя для вядзення дыялогу з Еўропай. Гэта Нацыянальная платформа Форуму грамадзянскай супольнасці. Яна, вядома, не пакрывае сабой увесь спектр пытанняў, але для задачы, звязанай з выбудоўваннем беларуска-еўрапейскіх адносінаў, у тым ліку праз прызму трансфармацыяў у краіне, гэта цалкам прымальны механізм камунікацыяў, якім Еўропа карыстаецца. Хацелася б, каб ім больш актыўна карысталася сама грамадзянская супольнасць. І нейкі прагрэс хочацца бачыць ва ўнутрыбеларускай дыялогавай прасторы, якая на сённяшні дзень знаходзіцца ў зачаткавым стане.

АТ: На сёння можна канстатаваць, што грамадзянская супольнасць, ствараючы і ўмацоўваючы гэтыя пляцоўкі, гатовая рэтрансляваць інтарэсы палітычных суб’ектаў. У гэты час суб’екты палітычныя да такой формы камунікацыяў з грамадзянскай супольнасцю гатовыя менш, чым грамадзянская супольнасць гатовая да камунікацыі з палітычнымі суб’ектамі.

УД: У працэсе нашага абмеркавання, нягледзячы на ​​сумневы ў эфектыўнасці любых фармальных крытэраў ацэнкі стану грамадзянскай супольнасці ў Беларусі, нам атрымалася ў цэлым прыйсці да згоды адносна таго, як павінна выглядаць дарожная мапа па прасоўванні нашай краіны да прававых і палітычных гарантыяў свабоды асацыяцыяў. Застаецца спадзявацца, што голас нашай маленькай групы экспертаў, артыкулюе чаканні трэцяга сектара, не страціцца ў магутным хоры суб’ектаў будучага агульнанацыянальнага дыялогу.