Гэтая публікацыя павінна была зрабіцца рэцэнзіяй на раман-эсэ Андрэя Федарэнкі “Мяжа”. Што ж, напішацца яшчэ і рэцэнзія. Але гэтым разам я змушана адрэагаваць на допіс Сяргея Грышкевіча, які лічу чарговай “авантурай” аўтара.

Дык вось на “авантуры” С. Грышкевіча я ўжо даволі даўно звярнула ўвагу. І не толькі зза адыёзных ацэнак і нетактоўных выпадаў аўтара. Большасць публікацый (“Сурагат” (“ЛіМ”, 8 снежня 2000 г.), “Які час — такія творы” (“Звязда”, 5 чэрвеня 2004 г.), “Пасрэднасць і халтура — не ёсць літаратура” (“Настаўніцкая газета”, 22 чэрвеня 2004 г.)) пакідала ў мяне адчуванне deja vu, якое не давала спакою. Пры гэтым асацыяцыі ўзнікалі не столькі з узорамі крытычнага жанру, колькі з нейкім мастацкім творам, каларытным літаратурным персанажам… “Азарэнню” паспрыяў артыкул С. Грышкевіча “Пра культуру дыскусій ― 2” (“ЛіМ”, 17 верасня 2004), дзе аўтар расказаў пра сябе шмат цікавага. Так, менавіта “пра сябе”, бо слова “культура” не мае да публікацыі аніякага дачынення. Зачын быў такі: “Я даволі эмацыянальны і нераўнадушны да многага чалавек. У прыватнасці ― да літаратуры, якой займаюся. Таму імгненна ўключаюся ў розныя дыскусіі і імгненна адгукаюся на палемічныя артыкулы ў друку. Адным словам, удзельнічаю ў авантурах, якія дальнабачны літаратар абыходзіць, а рызыкоўны ― не”. Менавіта тут і прыгадалася “візітоўка” знакамітага персанажа Андрэя Мрыя: “Я скажу ўсім, хто гэтага пачаў бы дамагацца, што я ― сучасны чалавек. Маё імя ― Самсон Самасуй. <…> Я заўсёды спрачаюся толькі тады, калі чаго-небудзь не разумею”.

Самае цікавае, што фактычна кожнаму абзацу з крытычных доследаў “нераўнадушнага літаратара” ў рамане Мрыя знаходзіцца адпаведнік. Ну, вось, напрыклад, характарызуе С. Грышкевіч свой творчы шлях: “Усё пачалося з таго, што пяць гадоў таму “Звязда” змясціла мой матэрыял “Літаратурнае ашуканства”… А мне на памяць прыходзяць словы Самасуя: “Яшчэ тры гады назад я неяк напісаў у газету карэспандэнцыю аб выбрыках старшыні кааператыву…” Альбо дзеліцца крытык набалелым, даводзіць, якімі высакароднымі мэтамі кіраваўся ў сваёй працы: “Я <…> спрабаваў разабрацца ў адарванасці пісьменнікаў ад грамадства, іх маральным вобліку”; “пераключыўся на рэцэнзіі, дзе паспрабаваў “увасобіць у жыццё” свае высокія (у сэнсе ― ідэальна-правільныя) літаратурныя памкненні” і г.д. Чытаю Грышкевіча, а ў свядомасці ізноў гучаць словы мрыеўскага персанажа: “Я канкрэтна даводзіў, што ў сялян няма грамадскай рошчыны, свядомасці, дзякуючы чаму і бываюць перманентныя супярэчнасці…”; “Наш абавязак звярнуць увагу на жыццё і паводзіны нашых таварышаў. У іх жыцці ёсць гангрэны, якія трэба выразаць, знішчаць, не даваць ім развівацца”… І ўжо зусім ніякавата робіцца, калі чытаеш споведзь С. Грышкевіча пра пякельныя наступствы яго дзейнасці: “Пасля “Сурагату” <…> мяне, студэнтатрэцякурсніка мясцовай ВНУ, пачалі выхоўваць выкладчыкі “роднага” філфака: маўляў, нельга так з тутэйшымі паэтамі абыходзіцца… <…> І пачалася нейкая непрымірымая варажнеча – бясконцыя павучанні і дробнае паскудства”. Крытык дзеліцца балючымі ўспамінамі, а мне чуюцца скаргі Самасуя: “Папярэдняя інтрыганцкая фаза развіцця, у якую ўступіў я <…> вельмі моцна грукнула мне ў галаву і наскрозь пракалола ўсю маю істоту”

Аналогій процьма. Але, пераадольваючы спакусу далейшага цытавання, скажу пра іншае. Вядомы пісьменнік аднойчы заўважыў: “Усё, што мы пішам, мы пішам пра сябе”. Так і ў крытыцы. Амаль у кожным тэксце бачны найперш яго аўтар ― яго розум, досвед, унутраны свет…

С. Грышкевіч “выяўляе сябе”, калі з самазахапленнем расказвае, як рэагуюць пісьменнікі на яго “рэцэнзіі”. Ізноў звярнуся да артыкула “Пра культуру дыскусій – 2”, дзе аўтар выхваляецца, як здорава “зачапіў” двух брэсцкіх літаратараў: “Пры сустрэчы з першым той спярша хацеў мяне пакалаціць: знявага міжнароднага маштабу! Пасля супакоіўся, падумаў і сказаў, што “саставу злачынства” ў маім “неджэнтльменскім” учынку не бачыць ― халтура ёсць халтура. І паабяцаў (!) істотна перарабіць кнігу, патрабуючы (!) напісаць на яе, дапрацаваную, новую рэцэнзію. Ніякіх праблем! Нармальны творчы працэс. Горш аказалася з другой аўтаркай, якая тут жа выступіла ў “ЛіМе” з артыкулам у абарону сваёй годнасці, пачаўшы з’едліва “даследаваць” разумовую паталогію крытыкана (хоць ужо яму ў суд з сустрэчным іскам звяртайся): гэта ж трэба ў адкрытую здзекавацца з жанчын, асабліва пісьменніц, смяяцца з іх літаратурных здольнасцей і г.д.!”  Падобна на тое, што аўтар гэтых радкоў, шчодра распісваючы “асабістыя стасункі” з пісьменнікамі (усё як след ― з імёнамі і прозвішчамі ― хто перастаў з ім вітацца, хто пачаў “бокам абыходзіць” і г.д.), нават не разумее, што гэта, па меншай меры, непрыстойна. У тым і камізм. Узяўшыся разважаць пра “культуру дыскусій”, крытык звёў усё да ўзроўню “пляткарства”… Вось ізноў згадваецца персанаж Мрыя, пра якога літаратуразнаўца Т. Мушынская заўважыла: “… Самасуй <…> – камедыянт міжволі, незаўважна для самога сябе. Ён з вялікай сур’ёзнасцю і паважнасцю гаворыць аб сваіх перамогах <…> і спадзяецца, што чытач яго запісак будзе ў захапленні ад такога “разумніка”. Атрымліваецца наадварот. Супярэчнасць паміж сутнасцю характару і беспадстаўнай прэтэнзіяй, уяўнай сур’ёзнасцю выклікае смех. Сам герой не знаходзіць нічога смешнага ці абураючага ў сваіх учынках і сваёй філасофіі. <…> У яго адсутнічае <…> здольнасць паглядзець на сябе збоку”.

Не магу абысці ўвагай і артыкул С. Грышкевіча “Марнеў Пегас на восеньскай раллі, альбо Паэтычныя дажынкі Уладзіміра Лебедзева” (“ЛіМ”, 26 лістапада 2004). Тут аўтар узяўся “даследаваць” паэзію свайго колішняга выкладчыка, якога “прадставіў” наступным чынам: “Уладзімір Лебедзеў “адтарабаніў” у Брэсцкім дзяржуніверсітэце больш трыццаці гадоў <…>. Сёння яму далёка за шэсцьдзесят. І сваю працоўную дзейнасць ён не спыняе. Чытае лекцыі, вядзе семінары і… піша вершы”. Не буду вытлумачваць стыль і пафас “рэцэнзіі”. Засяроджу ўвагу на іншым. Справа ў тым, што гэтым радкам папярэднічаў “мастацкі” ўступ, дзе гаворка ішла пра “стомленага непасільна-катаржнай працай старога Пегаса, які, ледзь дыхаючы, бяздумна глядзеў у вечаровае неба”, а побач з “забытым усімі “літпенсіянерам” <…>, нібы адкаркаваная пляшка “чарніла”, ляжаў паэтычны зборнік Уладзіміра Лебедзева…” Ну, а заключнымі радкамі сталіся наступныя: “Дачытаўшы зборнік У. Лебедзева і будучы глыбока расчараваны ў ім, я ўсё глядзеў на рыдлёўку для пахавання Пегаса…” Сэнс закідаў С. Грышкевіча і мэта яго “працы” прачытваюцца адназначна: прынізіць і “закапаць” аўтара. Аналізу паэзіі ў рэцэнзіі няма, яго падмяняюць ёрніцтва і хамскія закіды, якія самому крытыку, верагодна, падаюцца “досціпам”. Праўда, ён спрабуе стварыць ілюзію “аналізавання”: выпісвае з твораў “паддоследнага” пэўныя фразы, радкі (пры гэтым ― досыць цікавыя) і выносіць вердыкт: “Ізноў паўтараем абрыдлыя “ісціны”. Альбо цытуе хоку У. Лебедзева “Цвітуць дзьмухаўцы. // Нібы жоўтае сонца // Пад нагамі ў нас” і сцвярджае: “І я так магу”. Толькі вось уласны ўзор “вершатворчасці”, прапанаваны С. Грышкевічам у якасці доказу, стаўся бязглуздай лексічнай канструкцыяй: “Цвітуць гваздзікі. // Нібы чырвань на твары // Віном апякла”. “Чырвань” апякае “твар”, а не “на твары”. Так што сам жа ён і абверг сваё сцвярджэнне, што “кожны, хто ўмее вылічваць склады і больш-менш будаваць звязныя сказы” здольны пісаць хоку. Як бачна, не кожны.

…Я не настойваю, што крытык заўжды павінен далікатнічаць. Ёсць рэчы, за якія, памойму, трэба адразу “лупіць па руках”. Гэта, напрыклад, спісванне, якое сёння зрабілася амаль што новым “творчым прынцыпам”. Як па мне, крадзеж ― ён і ёсць крадзеж. Бо калі нехта ўкраў машыну і нават пафарбаваў ды адрамантаваў яе ― гэта ўсё роўна будзе злачынствам. І калі толькі адно кола сцягнуў, то і гэта будзе крадзяжом. А ў літаратуры, быццам бы, дзейнічаюць іншыя механізмы… Ды не. Праўда, С. Грышкевіч лічыць, відаць, па-іншаму. Бо і сам не супраць цішком “папасвіцца на чужых палетках”. Прывяду адзін прыклад “тэхналогіі” яго працы.

Вельмі падабаюцца С.Грышкевічу працы прафесара Бугаёва. Натуральна. Дзмітрый Якаўлевіч ― таленавіты крытык, дасведчаны літаратуразнаўца. Але Грышкевіч настолькі захапляецца даследаваннямі аўтарытэтнага вучонага, што пачынае амаль “ідэнтычна мысліць”. Так, напрыклад, у кнізе Дз. Бугаёва “Спавядальнае слова” (2001) адзін з артыкулаў пра В. Быкава мае назву “Несуцяшальны дыягназ”, другі ― пра А. Адамовіча ― “У пошуках праўды і справядлівасці”. У Грышкевіча неўзабаве з’яўляецца артыкул з назвай “Несуцяшальны дыягназ, альбо У пошуках страчанай радзімы” (“Дзеяслоў”, 2007, № 28) пра творчасць Юры Станкевіча. Гэта можна было б палічыць супадзеннем, калі б не публікацыя С. Грышкевіча “Перамагчы ў чалавеку страх” (“Дзеяслоў”, 2003, № 5), дзе ізноў ― дзіўнае падабенства фрагментаў да артыкула Бугаёва з той самай кнігі. Так, напрыклад, Бугаёў піша: “Усе быкаўскія прытчы, як таго і вымагае прырода жанру, вызначаюцца гранічнай абагульненасцю высноў, могуць дастасоўвацца да розных сітуацый, часоў і народаў. Але вырастаюць яны з нашай найперш сучаснай рэчаіснасці і б’юць па самых клопатных, самых вострых нашых балячках”. Выснова ў заключэнні публікацыі С. Грышкевіча: “Усе яны, як таго і вымагае прырода ўмоўна-метафарычнага жанру, вызначаюцца абагульненасцю высноваў, дастасоўваюцца да розных сітуацыяў, часоў і народаў. Але ўзрошчаныя яны найперш нашай сучаснай рэчаіснасцю, адлюстроўваючы яе праблемы і перспектывы”. Дарэчы, калі ў дысертацыі эксперты знаходзяць падобныя “падабенствы” ў заключных высновах, даследчыка пазбаўляюць вучонай ступені…

* * *

Што датычыць працы С. Грышкевіча, прысвечанай раману-эсэ “Мяжа” А. Федарэнкі… Як па мне ― гэта проста дэмагогія.

Гэты твор стаўся вельмі лагічным у пісьменніцкай біяграфіі А. Федарэнкі. Унутранае жыццё мастака і яго жыццё ў літаратуры па-рознаму даследаваліся пісьменнікам у рамане “Рэвізія”, аповесці “Повесць”, эсэ “З кошыкам, або Гісторыя ненапісанай аповесці”, іншых творах. У рамане-эсэ ён ізноў звяртаецца да гэтай тэмы, але ўвасабляе яе зусім па-іншаму. Асноўная эмоцыя “Мяжы” ― гэта здзіўленне. Азіраючыся назад, Федарэнка быццам сам ніякавее: як так здарылася, што ён стаў пісьменнікам? Усё ж было супраць яго – жыццё лупіла з усіх бакоў ― і ў пераносным сэнсе, і ў прамым. Не разумелі, не прымалі, адпрэчвалі. Спрабавалі абражаць і прыніжаць… Па вялікім рахунку, ён расказвае пра самы галоўны раман свайго жыцця ― раман з літаратурай, ён вядзе гаворку пра тое, як ратаваўся творчасцю. Гісторыя Федарэнкі, несумненна, індывідуальная. Але ў многім яна тыповая. Адной з каштоўнасцей твора з’яўляецца нязмушанае і арганічнае вытлумачэнне псіхалогіі творчасці, працэсу назапашання ўражанняў і досведу, з якіх пазней нараджаюцца сюжэты і вобразы…

Падчас чытання “Мяжы” мне згадагаўся знакаміты фільм “Миллионер из трущоб” (паводле рамана Вікаса Сварупа “Пытанне ― адказ”), мінулагодні лаўрэат васьмі “Оскараў” і чатырох “Залатых Глобусаў”. У фільме ўвасоблена гісторыя маладога чалавека Джамала Маліка, які вырас у бедных кварталах Мумбаі. Па збегу абставін яму выпадае ўзяць удзел у тэлешоу “Хто хоча стаць мільянерам?” Вядучы забаўляецца, высмейвае неадукаванага хлопца… Але пачынаецца гульня, і малады чалавек бярэ пытанні адно за адным. У перапынку, калі гульня даходзіць да самай высокай стаўкі, Джамала арыштоўвае паліцыя. Ніхто не можа даць веры, што хлопцу не падказвалі. Трываючы катаванні, герой прызнаецца, адкуль ён ведаў адказы. Ён згадвае ўсё сваё жыццё ― жабрацкае дзяцінства, прыніжэнні, шматлікія выпадкі, калі цудам ратаваўся ад смерці… І пераконвае, што толькі жыццёвы досвед дапамог яму дасягнуць перамогі. Пры гэтым герой фільма неаднаразова паўтарае: “Мне пашанцавала”. Але паводле падзей зразумела, што ніякага шанцавання не было, ён усяго дамогся дзякуючы свайму характару, волі, сумленнасці…

Федарэнка гэтаксама завярае, што яму “проста пашанцавала”: “Любы мог апынуцца на маім месцы. Наўрад ці я вызначаю аблічча цяперашняй беларускай літаратуры ― я нават не ведаю, як гэта і што гэта такое ― “вызначаць аблічча”. Ведаю толькі, што мне проста пашэнціла”. Не. Не “пашэнціла”. Выпадковага нічога не бывае.

Аўтарскае вызначэнне жанру ― раман-эсэ ― вельмі дакладнае. Аб’ёмная карціна станаўлення і жыцця героя, адлюстраванне яго шматстайных узаемадачыненняў з людзьмі і са светам разгортваюцца на фоне супярэчлівай эпохі і ахопліваюць некалькі сацыяльна-гістарычных перыядаў жыцця грамадства. Мноства сюжэтных адгалінаванняў узбагачаюць твор яркімі характарамі. Усё гэта адпавядае крытэрыям жанру рамана. Але паводле стылю ― філасофска-аналітычнага разважання ― гісторыя набліжана да эсэ.

Нельга абысці ўвагай і своеасаблівы “хітраванскі прыёмчык” ― тыповы для Федарэнкаўскай манеры. На працягу аповеда аўтар неаднаразова наракае на “гаротны” пісьменніцкі лёс… “Ты можаш з горкай зайздрасцю толькі назіраць чужое жыццё, амаль не прымаючы ў ім ўдзелу. Людзі вакол жывуць — ты адлюстроўваеш гэтае жыццё, усё піхаеш, усё укладаеш, як пракляты, самае лепшае сваё ў нейкі беспрацэнтны, банкрутны банк — без надзеі на аддачу…” Дый нават зачын твора ― нібы намёк на дэпрэсію ці творчы крызіс: сорак пяць… заступіў за мяжу… толькі вось, маўляў, жывы ў труну не ляжаш, а таму “трэба неяк апраўдваць сваё тут існаванне”. Толькі што ў выніку? Пісьменнік ізноў выбудоўвае арыгінальную ― і па форме, і па змесце ― гісторыю! Федарэнка ― добры шэльма!

Ён гуляе з чытачом, як гросмайстар з аматарам. Ён можа “здаць” некалькі хадоў. Яго пазіцыя можа выглядаць слабай. Але ў выніку ― “шах” і “мат”! І застаецца адно разгублена чухаць патыліцу: як ён гэта зрабіў?.. Карацей, на яго “хітрыкі” сапраўды купляюцца “аматары”, якія мысляць вузка, бачаць павярхоўна. Так што не ведаю “ці ўдасца Федарэнку абдурыць прыроду”, але што яму ўдалося абдурыць С. Грышкевіча ― гэта факт.

lim_by