Сёння незалежныя эканамісты навыперадкі спрабуюць пераканаць нас у тым, што «беларуская эканамічная мадэль» вычарпала свой рэсурс. З падобнай высновай цяжка не пагадзіцца. Але ў рамках логікі артыкула, эканамічнае вычарпанне — толькі вынік вычарпання рэсурсу ідэалу крайняга аўтарытарызму.

Мара беларускай апазіцыі спраўдзілася: Лукашэнка стаў прэзідэнтам меншасці. Здаецца зусім нядаўна (20 снежня) ён быў такі пераканаўчы, падводзячы вынік сваёй чарговай Перамогі: «Але давайце будзем сумленныя: 20% або выказаліся супраць, ці прагаласавалі за альтэрнатыўных кандыдатаў. Пагадзіцеся, што ёсць над чым падумаць. І я буду думаць перш за ўсё пра гэта, не забываючыся пра сваіх прыхільнікаў, пра тых людзей, якія мяне падтрымалі». У чэрвені 2011, доля прыхільнікаў (тых, хто давярае) сціснулася да меншасці — 33.6%, а праціўнікаў (не тых, хто давярае), адпаведна, распухла да большасці — 53.8%. Пры гэтым прагноз рэйтынгавага агенцтва IISEPS (НІСЭПД) — негатыўны, гэта значыць, вялікая верагоднасць далейшага зніжэння рэйтынгу даверу Лукашэнку.

Сацыяльная сістэма, імя якой «Беларусь», з статычнага стану пераходзіць у дынамічны, а таму самы час паспрабаваць адказаць на пытанне: «Што ж будзе з Радзімай і з намі?». Але перш чым заняцца такой няпростай справай, я працытую аднаго з самых цікавых, на мой погляд, сацыяльных мысляроў сучаснасці паляка Зыгмунта Баўмана: «Зусім нядаўна існавала адна галіна навукі, якая пераўзыходзіла ўсе іншыя вобласці ведаў, — гэтая навука называлася саветалогія, да нядаўняга часу вельмі магутная, вельмі ўплывовая навука на Захадзе. І натоўпу марылі пра тое, каб патрапіць у гэтую навуку, таму што гэта была адзіная галіна ведаў, якая ніколі не адчувала недахопу ў грошах. У той час, як мы змагаемся за некалькі тысячаў на наступны даследчы праект, саветолагі проста танулі ў грошах. У іх былі і новыя кафедры, і інстытуты, і кангрэсы. І што? Ні адзін саветолаг не прадбачыў краху СССР (выдзелена. — С.Н.)».

Але задача, з якой заходнія прафесійныя прарокі не справіліся за вялікія грошы, была паспяхова вырашаная бясплатна расейскім гісторыкам Аляксандрам Ахіезэрам у 1979 г. Прывяду фрагмент з яго кнігі «Расея: крытыка гістарычнага вопыту» (усе выдзеленыя тэрміны я паспрабую ніжэй патлумачыць): «… другі глабальны перыяд і ў далейшым будзе развівацца на аснове выразна выяўленай гістарычнай інэрцыі. На гэтай аснове можна выказаць здагадку, што крызіс сучаснай шостай версіі псеўдасінкрэтызму запатрабуе рэформаў, як гэта мела месца ў выніку банкруцтва ўмеранага позняга аўтарытарызму мінулага глабальнага перыяду. Уступленне на шлях рэформаў азначае паварот да новай — сёмай версіі псеўдасінкрэтызму. Далей, досвед гісторыі мінулага глабальнага перыяду падказвае, што рэформы могуць развязаць ініцыятыву нізоў, удыхнуць жыццё ў спруцянелае цела медыятара, але, разам з тым вызваліць сілы, арыентаваныя на лакальныя каштоўнасці, якія пагражаюць існаванню дзяржаўнасці. Адсюль небяспека краху сёмай версіі псеўдасінкрэтызму, што, калі меркаваць па мінулым, можа азначаць канец другога глабальнага перыяду, а магчыма, і крах дзяржаўнасці, чацвёртую ў гісторыі Расеі нацыянальную катастрофу».

У 1979 г., прагназуючы чацвёртую ў гісторыі Расеі нацыянальную катастрофу, Ахіезэр разглядаў Савецкі Саюз у якасці прамежкавай цывілізацыі.

Прамежкавай у тым сэнсе, што традыцыйную цывілізацыю ён ужо перарос, а ліберальнай (у заходнім сэнсе) цывілізацыяй так і не стаў. Галоўную асаблівасць прамежкавага стану гісторык бачыў у сацыякультурным расколе, які падзяліў грамадства на тых, хто яшчэ не засвоіў і тых, хто ўжо засвоіў каштоўнасці дзяржаўнай культуры.

Чалавек па сваёй прыродзе сацыяльны. Як і ў іншых сацыяльных жывёлаў (сабакі, ільвы і г.д.) яго сацыяльнасць «зашытая» генетычна. Але ў такой сацыяльнасці кароткі радыус даверу. Чалавек лёгка стварае малыя (лакальныя) супольнасці (сям’я, род), у якіх усе ведаюць адзін аднаго, і ўжо ў сілу гэтага выбудоўваюць адносіны на эмацыйна-асобаснай аснове. Для пераходу да вялікага грамадства, прыватным выпадкам якой з’яўляецца дзяржава, патрабуецца культурная рэвалюцыя.

Справа ў тым, што ўсе катэгорыі вялікага грамадства з’яўляюцца абстракцыямі. Неабходнасць падпарадкоўвацца галаве патрыярхальнай сям’і дзіця, можна сказаць, засвойвае з малаком маці. Але чаму ён павінен падпарадкоўвацца закону, прынятаму нейкім парламентам?

Засваенне каштоўнасцяў вялікага грамадства заўсёды і паўсюль спараджала сацыякультурны раскол, бо культурныя інавацыі ня могуць быць засвоеныя ўсімі адначасова. Калі мы звернемся да нашага мінулага, то лёгка зразумеем, што першы раскол паўстаў на стадыі фармавання Кіеўскай Русі. Гэтая стадыя і ўяўляла сабой пераход ад лакальных светаў да першых пакуль яшчэ прымітыўных структураў вялікага грамадства. Дадзены пераход быў бы немагчымы без з’яўлення новага чалавека. Такім стаў прадстаўнік зараджаемай эліты, і ўсё адно, быў ён прышлым (варагам) або сфармаваўся з ліку абарыгенаў.

Усе сучасныя еўрапейскія грамадствы прайшлі ў свой час праз сацыякультурны раскол. Аднак для іх ён застаўся ў мінулым, а для нас усё яшчэ з’яўляецца сучаснасцю. Тыповы прадстаўнік беларускай большасці да гэтага часу не засвоіў базавыя каштоўнасці дзяржаўнай культуры і таму ўспрымае дзяржаву як аналаг вялікай патрыярхальнай сям’і, а яе вышэйшую службовую асобу ў якасці «бацькі».

Паміж двума ідэаламі

Маральная сістэма — аснова любой культуры, менавіта яна адказвае за ўзнаўленне ў часе любога грамадства. Па Ахіезэру зыходным ідэалам лакальных супольнасцяў з’яўляецца вечавы (саборны) маральны ідэал. На стадыі ўскладнення грамадства, якая суправаджаецца аб’яднаннем плямёнаў, фармуецца аўтарытарны маральны ідэал. Другі ідэал не выключае першы. Яны амбівалентныя, г.зн. узаемадапаўняльныя. Падобна двум бакам медаля яны не могуць існаваць адзін без аднаго.

Аўтарытарны ідэал узнікае як перанос уяўленняў пра галаву патрыярхальнай сям’і на першую асобу дзяржавы (князя, генеральнага сакратара і г.д.). «Аўтарытарызм, — лічыць Ахіезэр, — характэрны страх перад разнастайнасцю, імкненнем здушыць яго некантралюемы рост, узмацніць цэнтралізацыю рашэнняў і г.д. аж да ўсталявання прыгону ў маштабах грамадства». Пагадзіцеся, знаёмая карціна, нягледзячы на ​​тое, што ад Кіеўскай Русі нас аддзяляе амаль тысячагоддзе.

Абодва ідэалы нясуць у сабе відавочныя прыкметы паходжання ад татэмізму. Пры гэтым у якасці татэма можа разглядацца як першая асоба, так і ўся супольнасць у цэлым. Паміж амбівалентнымі ідэаламі мажлівае ўзнікненне ідэалу ўсеагульнай згоды, які нібы спрабуе пазбегнуць крайнасцяў саборнага і аўтарытарнага ідэалаў.

Ваганне паміж двума маральнымі ідэаламі і складае сутнасць гістарычнага працэсу расколатага грамадства. Растлумачу дадзеную ключавую думку на прыкладзе Перабудовы.

Перабудове папярэднічаў перыяд панавання аўтарытарнага ідэалу ў яго брэжнеўскім варыянце. Да пачатку 80-х гадоў нутраны рэсурс дадзенага варыянту аўтарытарызму быў вычарпаны, што выявілася ў нарастанні цэнтрабежных тэндэнцыяў, у першую чаргу па лініі нацыянальных рэспублік і галіновых міністэрстваў. Апошнія пачалі трансфармавацца ў замкнёныя лакальныя супольнасці, якія жывуць па сваіх карпаратыўным законах. Няздольнасць персаніфікаванай аўтарытарнай улады выступіць у ролі інтэгратара грамадства ў адзінае цэлае стала відавочнай. У гэтых умовах і пачаў фармавацца попыт на вечавы (саборны) ідэал у яго ліберальнай інтэрпрэтацыі. Пазбаўлены аўтарытарных мацаванняў Савецкі Саюз распаўся на «лакальныя» светы, а ў Расеі на першых прэзідэнцкіх выбарах перамог «ліберал» Ельцын.

Лакалізацыя адзінай краіны ня вырашыла праблеаў расколатага грамадства. Яна не накарміла дадзяржаўную большасць, і ківач, што гайдаўся паміж двума амбівалентнымі ідэаламі, пачаў рух у зваротным кірунку. Ельцына выбіралі ў 1991 г., а Лукашэнку — у 1994 г. Трох гадоў хапіла беларускай большасці для ўсведамлення сваёй «памылкі», і на першых прэзідэнцкіх выбарах яна прагаласавала за аўтарытарнага кандыдата.

Два перыяды па сем этапаў

Ваганне расколатага грамадства паміж двума ідэаламі і спараджае цыклічнасць у развіцці дзяржаўнасці. Ахіезэр вылучае два глабальныя перыяды, кожны з якіх складаецца з сямі этапаў. Прывяду іх поўны спіс.

Першы глабальны перыяд:

1 этап. Панаванне ранняга саборнага маральнага ідэала ад князя Алега да ўдзельнай Русі. Гэты этап скончыўся першай нацыянальнай катастрофай (мангольскае нашэсце).

2 этап. Панаванне ранняга ўмеранага аўтарытарызму ад Івана Каліты да Вялікай смуты. Гэты этап скончыўся другой у гісторыі краіны нацыянальнай катастрофай.

3 этап. Панаванне ранняга ідэалу ўсеагульнай згоды ад Смуты да валадарання Аляксея.

4 этап. Панаванне крайняга аўтарытарызму ад канца царавання Аляксея да Ганны Іаанаўны.

5 этап. Панаванне позняга ідэалу ўсеагульнай згоды ад 1762 (вольнасць дваранства) па 1825 (паўстанне дзекабрыстаў).

6 этап. Панаванне позняга ўмеранага аўтарытарызму валадарання Мікалая I.

7 этап. Панаванне позняга саборнага ідэалу, набыў форму саборна-ліберальнага. Заканчэнне першага глабальнага перыяду прывяло да краху дзяржаўнасці, да трэцяй у гісторыі краіны нацыянальнай катастрофы (1917 г.).

Другі глабальны перыяд:

1 этап. Панаванне ранняга саборнага маральнага ідэалу — ад перавароту 1917 г. да сярэдзіны 1918 г.

2 этап. Панаванне ранняга ўмеранага аўтарытарызму — ваенны камунізм.

3 этап. Панаванне ранняга ідэалу ўсеагульнай згоды НЭП.

4 этап. Панаванне крайняга аўтарытарызму — кіраванне Сталіна.

5 этап. Панаванне позняга ідэалу ўсеагульнай згоды — кіраванне Хрушчова.

6 этап. Панаванне позняга ўмеранага аўтарытарызму  — этап застою.

7 этап. Панаванне позняга саборнага ідэалу, набыў форму саборна-ліберальнага ідэалу — перабудова — ад красавіка 1985 да жніўня 1991

На падставе дадзенай схемы становіцца зразумелай логіка прагнозу, зробленага Ахіезэрам. Ён лічыў, што ў 1979 г. Савецкі Саюз знаходзіўся на 6 этапе другога перыяду (Панаванне позняга ўмеранага аўтарытарызму — этап застою). Такім чынам, наперадзе дзяржаву чакаў своеасаблівы аналаг лютаўскай рэвалюцыі, гэтага вышэйшага пункту перыяду панавання позняга саборна-ліберальнага ідэалу з яго заканамерным распадам дзяржавы. Так яно і адбылося.

Логіка інверсіі

Пераход ад прыхільнасці да аўтарытарнага ідэала да прыхільнасці да ідэала саборнага і назад ажыццяўляецца шляхам інверсіі (перагортвання). Людзі з дадзяржаўнай культурай мыслення ня здольныя да медыяцыі: да пошуку «залатой сярэдзіны» паміж крайнімі пазіцыямі. Яны ня ў стане засвоіць дыялог, як механізм знаходжання ісціны. Тут будзе дарэчы нагадаць знакамітае выказванне спікера расейскай Думы Барыса Грызлова: «Парламент — ня месца для дыскусіяў». Усё дакладна. Чалавек не агаварыўся. Ён у афарыстычна форме выказаў адну з базавых характарыстык сваёй ментальнасці.

Пад інверсіяй варта разумець ня проста форму мыслення, але ў канчатковым выніку форму дынамікі грамадства. У чарговы раз працытую Ахіезэра: «Панаванне інверсіі ў кожны момант часу ня робіць неабходным доўга і пакутліва выпрацоўваць прынцыпова новыя рашэнні, але адкрывае шлях хуткім, лагічна імгненным пераходам ад сапраўднай сітуацыі да ідэальнай».

Узлёт і падзенне папулярнасці Ельцына наглядна ілюструе логіку інверсійных пераходаў. У сакавіку 1989 г. ён быў абраны народным дэпутатам СССР па нацыянальна-тэрытарыяльнай акрузе № 1 (Масква), атрымаўшы 91.53% галасоў, пры яўцы амаль 90%. Сёння такі высокі ўзровень падтрымкі бянтэжыць нават Лукашэнку, і ён вымушаны звяртацца да фальсіфікацыяў, «таму што за 90 — гэта ўжо псіхалагічна не ўспрымаецца». Але Ельцын атрымаў свае «за 90» без усялякага адміністрацыйнага рэсурсу, ня маючы ні грошай, ні прафесійнай каманды паліттэхнолагаў.

Праз два гады ён абіраецца Прэзідэнтам РСФСР, аднак поспех яго ўжо не гэтак оглушителен — 57.3% ад колькасці якія прынялі ўдзел у галасаванні. На выбарах 1996 г. без адміністрацыйнага рэсурсу шанцаў перамагчы ў яго ўжо практычна не было. Па крайняй меры, афіцыйныя дадзеныя першага тура выглядалі непераканаўча: Ельцын — 35.28%, Зюганаў — 32.03%, Лебедзь — 14.52%. А скончыў сваю палітычную кар’еру першы прэзідэнт Расеі з электаральных рэйтынгам у межах статыстычнай хібнасці.

Інверсійны логіка не дапускае паўтонаў. Кіраўнік патрыярхальнай сям’і-дзяржавы можа быць альбо увасабленнем Дабра, альбо Зла. Для пераходу ад першага тыпу ўспрымання да другога часам досыць аднаго кроку ў гісторыі.

Дэзінтэгруючы медыятар

Для завяршэння тэарэтычнай часткі артыкула мне засталося патлумачыць яшчэ два тэрміны з прагнозу Ахіезэра — «псеўдасінкрэтызм» і «медыятар».

Афіцыйная савецкая прапаганда на працягу ўсяго другога перыяду адмаўляла наяўнасць у грамадстве расколу. Яна апісвала «савецкі народ» у якасці нейкага сінкрэтычнага (злучнага, непадзеленага) цэлага, пазбаўленага ўнутранай структуры. Зразумела, што ў XX стагоддзі такі сінкрэтызм без прыстаўкі «псеўда» існаваць ўжо не мог. Ахіезэр разглядаў псеўдасінкрэтызм бальшавікоў і іх паслядоўнікаў як «прыхаваную спробу прыстасавацца да расколу, спробу зрабіць яго нібы нябачным, ператварыць у таямніцу існаванне двух палюсоў, паміж якімі ляжала бездань».

Псеўдасінкрэтызм ляжыць і ў аснове беларускай дзяржаўнай ідэалогіі. Далёка невыпадкова Пасланне-2011 было апублікаванае пад загалоўкам «Мы — адзіны народ!». Навагодні зварот Лукашэнкі да большасці і меншасці, як паказалі далейшыя падзеі, стаўся ластаўкай, якая вясны ня робіць. Беларусы, якія не ўпісаліся ў афіцыйнае адзінства, праходзяць сёння па разрадзе «адмарозкаў». Яны — ворагі адзінага народа.

Вышэй адзначалася, што вялікае грамадства не запраграмаванае генетычна, таму дзяржаву можна разглядаць у якасці інтэграцыйнага механізму (медыятара), увесь час нацэленага на супрацьдзеянне сацыяльнай энтрапіі, г.зн. працэсу дэзінтэграцыі. У расколатым грамадстве роля медыятара асабліва вялікая. У канчатковым выніку ад ўзроўню «прафесіяналізму» медыятара залежыць канкурэнтаздольнасць грамадства ў сучасным свеце.

У гэтым сэнсе беларускаму медыятару пахваліцца няма чым. Асобныя намаганні па прыцягненні на свой бок меншасці, накшталт Дырэктывы № 4, за рамкі дэкларацыяў аб намерах, як правіла, не выходзяць. У той час як спіс сілавых акцыяў, скіраваных на здушэнне іншадумцаў, папаўняецца з зайздроснай рэгулярнасцю. Прычым сілавыя акцыі медыятар ўсё часцей пажыццяўляе з парушэннем сваіх жа ўласных законаў. Закон — адзін з базавых фактараў інтэграцыі грамадства, але гэтую задачу ён здольны выконваць, толькі пакуль ён універсальны. Выбарчы закон, які дзейнічае выключна зверху ўніз, наадварот, дэзінтэгруе грамадства, што мы сёння і назіраем.

Нарастаючую няздольнасць медыятара выконваць сваю галоўную функцыю фіксуе і грамадскае меркаванне (гл. табл.). У чэрвені перамогу Лукашэнкі на выбарах як фактар ​​паглыблення расколу прызнала 44.9% апытаных. Варта звярнуць увагу на дынаміку апошніх шасці месяцаў.

Перамога А. Лукашэнкі на выбарах, на Ваш погляд, спрыяла згуртаванню беларускага грамадства, ці наадварот, паглыбленню яго расколу?

Варыянт адказу 04’06 12’10 06’11
Згуртавала беларускае грамадства 55.9 43.1 31.5
Раскалола беларускае грамадства 27.1 35.3 44.9
ЦА/НА 17.0 21.6 23.6

Два варыянты

Сваю кнігу «Расея: крытыка гістарычнага вопыту» Ахіезэр скончыў у 1991 г. Галоўнае пытанне, якое яго хвалявала, датычылася магчымасці выхаду Расеі з логікі інверсійных цыклаў, што азначала б і выхад са стану прамежкавай цывілізацыі. Ахіезэр разумеў, што верагоднасць такога сцэнару невялікая.

Сёння мы можам канстатаваць Пачатак трэцяга глабальнага перыяду. У поўнай адпаведнасці з гістарычнай практыкай на змену саборна-лібэральнага ідэалу Перабудовы ў Расеі прыйшоў ідэал ўмеранага аўтарытарызму ў пуцінска-мядзведзеўскім выкананні. Але ў Беларусі, якая выпала з абдымкаў «Вялікага брата», логіка інверсійных цыклаў дала збой: пераскочыўшы другі і трэці этапы, рэспубліка-партызанка адразу перайшла да чацвёртага — да ідэалу скрайняга аўтарытарызму.

Такую імклівасць, верагодна, варта растлумачыць маштабам. Адносна невялікай па тэрыторыі і колькасці насельніцтва Беларусі для ўсталявання крайняга аўтарытарызму не спатрэбілася прамежкавых этапаў. Ступень лакалізацыі яе складовых частак у момант панавання саборна-ліберальнага ідэалу была істотна ніжэйшай, таму ў папярэдніка Лукашэнкі прэм’ера Кебіча не ўзнікала неабходнасці прапанаваць рэгіёнам узяць суверэнітэту «столькі, колькі вы здолееце праглынуць». Да такога ўзроўню дэцэнтралізацыі ў Беларусі справа не дайшла.

Сёння незалежныя эканамісты навыперадкі спрабуюць пераканаць нас у тым, што «беларуская эканамічная мадэль» вычарпала свой рэсурс. З падобнай высновай цяжка не пагадзіцца. Але ў рамках логікі артыкула, эканамічнае вычарпанне — толькі вынік вычарпання рэсурсу ідэалу крайняга аўтарытарызму.

Калі гэта так, то мы стаім на парозе новай інверсіі. Але тут магчымыя варыянты. Першы прадугледжвае адмову ад інверсійнай логікі (аднойчы яна ўжо была парушаная), што зробіць маючую адбыцца інверсію апошняй, а выхад са стану прамежкавай цывілізацыі і далучэнне Беларусі да дружнай сям’і еўрапейскіх народаў магчымым. Такім шляхам, вызваліўшыся ад апекі «Вялікага брата» ўжо прайшлі краіны Балтыі. Яго актыўна асвойваюць Грузія, Малдова і Украіна.

Другі варыянт — гэта пераход да пятага этапу, да панавання позняга ідэалу ўсеагульнай згоды. Асабіста мне верагоднасць такога ходу развіцця падзеяў падаецца высокай, але я рады быў бы памыліцца. Нагадаю, мы маем даволі ўстойлівую меншасць, якая жыве па-за логікай інверсійных цыклаў, і большасць, здольную ў інверсійным рэжыме стаць прыхільнікамі ліберальных каштоўнасцяў. Такое станаўленне і будзе азначаць ўсеагульную згоду, гэта значыць, ліквідацыю расколу («але на хвіліну, усяго на хвіліну»). Якім чынам здолеюць скарыстацца гэтай хвілінай будучыя пераможцы, я, зразумела, ня ведаю.

nmnby.eu